Συνεργασίες-Επιλεγμένα επιστημονικά άρθρα Συνεργασίες-Επιλεγμένα επιστημονικά άρθρα

Χαράλαμπος Κ. Παπαστάθης

Τα πρώτα ελληνικά τυπογραφεία της Θεσσαλονίκης

Mακεδονικά, Σύγγραμμα Περιοδικόν της Εταιρείας Μακεδονικών Σπουδών, Επιμέλεια Δ.Κανατσούλη-Σ.Παπαδοπούλου-Φ.Πέτσα, τόμος 8ος, 1968, Εν Θεσσαλονίκη 1968, ­239-256.

Η τυπογραφία της Θεσσαλονίκης έχει ρίζες μακρές. Λίγα χρόνια μετά την εφεύρεση της τυπογραφίας, το 1512 κατά την πιθανότερη άποψη, ιδρύθηκε στην Θεσσαλονίκη εβραϊκό τυπογραφείο, το πρώτο τυπογραφείο της Βαλκανικής.[1] Σ' αυτό τυπώθηκαν πολλά και αξιόλογα θρησκευτικά και εκπαιδευτικά εγχειρίδια για τις ανάγκες της πολυάριθμης ισραηλιτικής παροικίας και των Εβραίων της Ανατολής. Μετά δύο αιώνες, το 1727, ανοίγει στη Θεσσαλονίκη το πρώτο της τουρκικό τυπογραφείο.[2] Τα ελληνικά τυπογραφεία εμφανίζονται στην μακεδονική πρωτεύουσα με αρκετή καθυστέρηση, μόλις στο δεύτερο μισό του 19ου αιώνα και από τότε γνωρίζουν γρήγορη και ευδόκιμη εξέλιξη. Η καθυστέρηση αυτή οφείλεται σε πολλά και διάφορα αίτια. Η γεωγραφική θέση και το λιμάνι της Θεσσαλονίκης, την είχαν αναδείξει σπουδαίο διοικητικό, στρατιωτικό και οικονομικό κέντρο της αυτοκρατορίας και συνάμα εστία εποικισμού διαφόρων εθνοτήτων, αληθινό μωσαϊκό φυλών και θρησκευμάτων με ιδιαίτερα έντονη την πλειοψηφία του τουρκικού και εβραϊκού στοιχείου.

Από τα μέσα του 19ου αιώνα όμως άρχισε στην μακεδονική πρωτεύουσα εντατική και αδιάσπαστη οικονομική ακμή, που είχε σαν αποτέλεσμα την πνευματική άνθηση.[6] Σχολεία ιδρύονται, φημισμένοι και αξιόλογοι διδάσκαλοι αναλαμβάνουν την λειτουργία τους. Μέσα στο γενικό αυτό κλίμα της προόδου εμφανίζεται το 1850 το πρώτο ελληνικό τυπογραφείο της Θεσσαλονίκης, ιδρυμένο από τον Μιλτιάδη Γκαρμπολά.[7] Ο Γκαρμπολάς ήταν Κουτσόβλαχος από τον Όλυμπο και η οικογένεια του είχε υψωθεί σε δυναστεία τυπογράφων και βιβλιοπωλών. Ο πατέρας του Κωνσταντίνος ήταν εγκατεστημένος στην Βιέννη και τα πρώτα μετεπαναστατικά χρόνια κατέβηκε στην Αθήνα, όπου το 1838 ίδρυσε εκδοτικό οίκο με ιδιόκτητο τυπογραφείο, βιβλιοδετείο και βιβλιοπωλείο. Η επιχειρηματική δραστηριότητα του γενάρχη των Γκαρμπολάδων ήταν αξιοθαύμαστη. Εκτός πολλών άλλων βιβλίων εκδίδει το 1839 το Λεξικόν του Άνθιμου Γαζή και την πολύτομη Εγκυκλοπαιδεία ελληνικών μαθημάτων , συλλεγείσαν εκ των αρίστων Ελλήνων συγγραφέων και ποιητών του Στεφάνου Κομμητά.[8] Μετά το θάνατο του, οι γιοι του Αλέξανδρος, Σοφοκλής και Μιλτιάδης συνέχισαν την οικογενειακή τους παράδοση, καθένας με δική του ξεχωριστή επωνυμία.

Ο Μιλτιάδης επεξέτεινε την δραστηριότητα του και στην Θεσσαλονίκη, όπου ίδρυσε δικό του τυπογραφείο και με την συνεργασία του Νικολάου Ψάλτη και άλλων, εκδοτικό οίκο. Το τυπογραφείο λειτούργησε μόνο ένα χρόνο, το 1850 και εξέδωσε τουλάχιστο πέντε βιβλία[9] : 1. Απομνημονεύματα Μητρός Δυστυχούσης προς την Θυγατέρα της. Μεταφρασθέν εκ του Γαλλικού υπό Αντωνίου Μόσχου. Εν Θεσσαλονίκη, τύποις Μιλτιάδου Κ. Γκαρμπολά και συντροφίας 1850. Σχ. 16ο , σ.120.[10] 2. Παροιμίαι δραματικαί, ήτοι μεταποιηθείσαι εις αστειοτάτας κωμωδίας. Ερανισθείσαι εκ του Γαλλικού και εκδοθείσαι υπό Μιλτιάδου Κ. Γκαρμπολά και Ν.Ψάλτου. Εν Θεσσαλονίκη, τύποις Μιλτιάδου Κ.Γκαρμπολά. 1850. Σχ. 8ο, σ. στ + 48.[11] 3. Πόνημα χρυσούν Ραββί του Ιουδαίου εξελέγχον την των Ιουδαίων πλάνην. Πρώτον μεν εκ της αραβικής εις την Λατινίδα μεταφρασθέν, έπειτα δε εκ της Λατινίδος εις την καθ' ημάς γλώσσαν υπό Νικηφόρου του Θεοτόκου. Νυν δε μετατυπωθέν με τινάς επιδιορθώσεις του λεκτικού υπό Κ. Χριστοδούλου και Ν. Ψάλτου. Εν Θεσσαλονίκη, τύποις Μιλτιάδου Κ. Γκαρμπολά και Συντροφίας. 1850 . Σχ. 16ο , σ. στ + 96 και κατάλογος συνδρομητών.[12] 4. Εφηρμοσμένη Ηθική, ήτοι βιογραφία του Ιωσήφ Παυλάκη. Σχεδιασθείσα και εκδοθείσα υπό Κωνσταντίνου Χριστοδούλου Θετταλομάγνητος . Κατ' έγκρισιν της Εκκλησιαστικής επιτροπής . Προς χρήσιν των Δημοτικών Σχολείων. Έκδοσις δεύτερη βελτιωμένη. Εν Θεσσαλονίκη, τύποις Μιλτιάδου Κ. Γκαρμπολά, 1850. Σχ. 8ο μικρό, σ. 95,[13] και 5 Επιτάφιος Θρήνος, ήτοι ακολουθία του Όρθρου και του Αγίου και Μεγάλου Σαββάτου. Περιέχουσα τον εν των Τριωδίω Κανόνα, τα Εγκώμια, την εν τω τέλει Προφητείαν, τον Απόστολον κ.τ.λ. Επιμελώς ήδη διορθωθείσα και εκδοθείσα παρά Αλεξάνδρου Κωνσταντίνου του Πελοποννησίου, φιλοτίμω δαπάνη του εντιμοτάτου κυρίου Κωνσταντίνου Γ. Ντίγκα του εκ Ναούσσης. Εις ύμνον του υπέρ ημών Ταφέντος και αναστάντος Χριστού του Θεού ημών, και εις ευχερεστέραν χρήσιν των εν ταις Αγίαις του Θεού Εκκλησίαις βουλομένων ψάλλειν αυτήν. Έκδοσις έκτη. Εν Θεσσαλονίκη τύποις Μιλτ. Κ. Γκαρμπολά και συντροφίας. ΑΩΝ -1850.[14]

Ο Μιλτιάδης Γκαρμπολάς και τα παιδιά του συνέχισαν την πολύπλευρη δραστηριότητα τους παρά την διάλυση της επιχείρησης τους και τα πολλά εμπόδια των τουρκικών αρχών επειδή διατηρούσαν την ελληνική ιθαγένεια.[15] Δεν περιορίστηκαν μόνο στην έκδοση και το εμπόριο βιβλίων, αλλά αργότερα το 1875 εξέδωσαν την πρώτη ελληνική εφημερίδα της Θεσσαλονίκης Φάρος της Θεσσαλονίκης, που και με τους διαδοχικούς τίτλους Φάρος της Μακεδονίας και Ερμής προσέφερε πολύτιμες υπηρεσίες στον μακεδονικό ελληνισμό και στους εθνικούς αγώνες.[16]

Δύο χρόνια μετά το τυπογραφείο του Γκαρμπολά, το 1852, άνοιξε το δεύτερο ελληνικό τυπογραφείο της Θεσσαλονίκης από τον Κυριάκο Γ. Δαρζηλοβίτη. Η καταγωγή του Δαρζηλοβίτη ήταν από το χωριό Δαρζήλοβο (σημ. Μεταμόρφωση) του Βερμίου. Μετά την καταστροφή του χωριού τους κατά την επανάσταση του 1821,[17] οι Δαρζηλοβίτες κατέφυγαν στην Έδεσσα, όπου το άγνωστο σε μας πραγματικό τους επώνυμο άλλαξε σε Δαρζηλοβίτης, από τον τόπο καταγωγής. Τα πρώτα χρόνια της ζωής και δραστηριότητας του Κυριάκου μας είναι άγνωστα. Το πιθανότερο είναι ότι σπούδασε δάσκαλος στην Αθήνα,

Στο δεύτερο ελληνικό τυπογραφείο της Θεσσαλονίκης τυπώθηκαν σε διάστημα επτά χρόνων, μέχρι το 1858, δώδεκα τουλάχιστο ελληνικά βιβλία : 1 Αλφαβητάριον Γαλλικόν περιέχον Κανόνας περί προφοράς, Αναγνωσματάριον και Λεξικόν των εν των κειμένω λέξεων. Υπό Ζ.Μ.Α. Έκδοσις Τρίτη επιδιορθωμένη. Εκδοθέν Δαπάνη Κ.Δαρζηλοβίτου. Εν Θεσσαλονίκη, τυπογραφείον Κ.Δαρζηλοβίτου. 1852. Σχ. 8ο , σ. 47.[21] 2. Ηθική υπό του μακαρίτου Κ.Μ.Κούμα. Εκδοθείσα το πρώτο εν Βιέννη της Αυστρίας κατά το 1819. Νυν δε μετατυπωθείσα απαραλλάκτως εγκρίσει της αρμοδίας αρχής. Δαπάνη Κυρ. Δαρζηλοβίτου. - « Αποθέμενοι πάσαν ρυπαρίαν … τας ψυχάς ημών» Ιακώβου Επιστ. Κεφ. Α 21. - Θεσσαλονίκη, τύποις Κ.Δαρζηλοβίτου. 1852. Σχ. 8ο , σ. 96.[22] 3. Πρακτική Αριθμητική προς χρήσιν των μαθητευόντων εις τα Ελλην. σχολεία της Ελλάδος. Υπό Χ.Βάφα. Έτι μάλλον επιδιορθωμένη εκδίδεται το πέμπτον διά δαπάνης Κ. Δαρζηλοβίτου. - «Φέρε λάβωμεν … και λογισμόν» (Πλατ. Πολιτ. Βιβλ. ζ) - Εν Θεσσαλονίκη, Τυπογραφείον Κ.Δαρζηλοβίτου. 1852. Σχ. 8ο, σ. 80 +1 ά.α.[23] 4. Ακολουθία της οσίας μυροβλύτιδος και θαυματουργού Θεοδώρας της εν Θεσσαλονίκη. Μετατυπωθείσα συνεργεία μεν και επιμελεία των κυρίων επιτρόπων Μ.Αθανασίου και Π.Παπαδοπούλου, και ζήλω των ιερέων του ναού της οσίας Σακελλίων Θεσσαλον. και Πέτρου εφημερίου, Δαπάνη δε των φιλοχρίστων και ευσεβών Χριστιανών. Εν Θεσσαλονίκη. Τυπογραφείον Κυριάκου Δαρζηλοβίτου. 1853. Σχ. 8ο, σ. 83.[24] 5. Η ιατρική εν ελλείψει ιατρού. Υπό Σ. Σαμαρτζίδου ιατρού. Κατ' έγκρισιν της αρμοδίας Αρχής. Θεσσαλονίκη, Τύποις Κ. Δαρζηλοβίτου. (Οδός Σουλτανιέ). Επιμελεία Σπ. Αυλονίτου. 1853. Σχ. 8ο, σ. 1 ά.ά. +γ+7+111.[25] 6. Βόλνεϋ, Φυσικός Νόμος ή φυσικαί αρχαί της ηθικής. Μεταφρασθείς παρά Κωνσταντίνου Πεντεδέκα. Εκδοθείς δε το δεύτερον υπό Κ. Δαρζηλοβίτου, δαπάνη των Κυρίων συνδρομητών. (Εγκρίσει της Αρμοδίας Αρχής). - «Ισότης… παραγωγαί αυτών». Βόλνεϋ, Φυσικός Νόμ. Κεφ. ΙΑ -Εν Θεσσαλονίκη, Τυπογραφ. Κ. Δαρζηλοβίτου. Επιμέλ. Σπ. Αυλονίτου. 1854. Σχ. 16ο , σ. 93 + 2 ά.α.[26] 7. Πρώτη τροφή του υγιούς ανθρωπίνου νοός, συγγραφείσα γερμανιστί παρά Καρόλου Τραϋγότου Θείμη και μεταφρασθείσα παρά Γ. Γενναδίου, Προς χρήσιν των απανταχού Σχολείων. Ήδη δε μετατυπωθείσα απαραλλάκτως κατά την τελευταίαν Στερεότυπον έκδοσιν Διά δαπάνης Κ.Δαρζηλοβίτου. (Εγκρίσει της Αρμοδίας Αρχής). Θεσσαλονίκη, Τυπογραφ. Κ. Δαρζηλοβίτου (Οδός Σουλτανιέ). Επιμέλεια Σπ. Αυλονίτου. 1854. Σχ. 8ο , σ. 96.[27] 8. Γεωγραφίας Στοιχ. Μαθήματα, τα μεν συλλεχθέντα τα δε συναχθέντα Υπό Ι.Π.Κ., Προς χρήσιν των δημοτικών σχολείων. Περιόδου Α. Τμήμα Α. Περιέχον την πολιτικήν Γεωγραφίαν. Μετατυπωθείσα επί το βέλτιον. Δαπάνη Κ. Δαρζηλοβίτου. Θεσσαλονίκη, Τυπογραφείον Κ. Δαρζηλοβίτου, Επιμέλεια Σπ. Αυλονίτου. 1855. Σχ. 16ο , σ. 96[28] 9. Γεωγραφίας Στοιχ. Μαθήματα, τα μεν συλλεχθέντα τα δε συναχθέντα Υπό Ι.Π.Κ., Προς χρήσιν των δημοτικών σχολείων. Περιόδου Α. Τμήμα Α. Περιέχον την Πολιτικήν Γεωγραφίαν. Μετατύπωσις τέταρτη εις το βέλτιον , Εν Θεσσαλονίκη. Εκ του τυπογραφείου Κ.Δαρζηλοβίτου. Οδός «Σουλτανιέ», Αριθμός 155. 1856. Δι επιμελείας Πανταζή Χ. Γαμβρίσσου. Σχ. 16ο, σ. 96.[29] 10. Ιστορική περίληψις του Ιερού Ευαγγελίου φιλοπονηθείσα Υπό Κωνσταντίνου Χριστοδούλου Θετταλομάγνητος. Προς χρήσιν των Δημοτικών Σχολείων - « Ερευνάτε … περί εμού». Ιωάν. Κεφ. Ε, λθ. - Θεσσαλονίκη, Τύποις και αναλώμασι Κ. Δαρζηλοβίτου. 1857. Σχ. 8ο, σ. 64.[30] 11. Εγχειρίδιον Χριστιανικό΄ν, Περιέχον Σύντομον εξήγησιν του Θείου Ναού, των εν αυτώ ιερών σκευών και αμφίων, των συνήθων ακολουθιών της θείας και ιεράς λειτουργίας, και των αγίων μυστηρίων της Εκκλησίας. Και ερανισθέν εκ διαφόρων Εκκλησιαστικών Συγγραφέων Υπό Δ.Ν. Δαρβάρεως. Μετατύπωσις Πρώτη Κατά την εν Αθήναις έκτην έκδοσιν. Επιδιορθωμένη μετά προσθήκης Γραφικών υποσημειώσεων και τινών άλλων επαυξήσεων. Εν Θεσσαλονίκη Τύποις Κ. Δαρζηλοβίτου. Οδός Σουλτανιέ, Αριθ. 155. Επιμελεία Πανταζή Χ. Γαμβρίσσου. Ευρίσκεται εν τω Βιβλιοπολείω Κ. Δαρζηλοβίτου εν οδώ Σουλτανιέ, Αριθμ 155 (Τιμάται παρ. 80). 1858. Σχ. 16ο, σ. 52.[31] 12. Ιστορία χρονική περιέχουσα άπασαν την κοσμοποιϊαν. Και διεξιούσα κατ' επιτομήν περί τε ουρανού και της γης , περί του Φωτός αυτού, και πάντων απλώς των υπό Θεού δημιουργηθέντων εν Ημέραις εξ. Περί τε της πλάσεως του Αδάμ και της Εύας και των λοιπών καθεξής, θεολογικώς πως και φυσικώς. Συντεθείσα μεν ποτέ παρά του αοιδίμου και αειμνήστου Μιχαήλ Γλυκά του εκ της νήσου Κερκύρας. Φιλοπόνως δε επεξεργασθείσα, και επιμελώς διορθωθείσα και διαιρεθείσα εις κεφάλαια τεσσαράκοντα κα τρία υπό Χριστοδούλου Ευθυμιάδου Ολυμπίου. Νυν πρώτον τύποις εκδίδοται προς χρήσιν εκάστου φιλομούσου, και φιλομαθούς αναγνώστου. Εν Θεσσαλονίκη εκ της τυπογραφίας Κ. Δαρζηλοβίτου. Επιμέλεια Πανταζή Χ. Γαμβρίσσου. 1858. Σχ. 8ο μικρό, σ. ιδ +2 ά.α +208.[32]

Εκτός από τα δώδεκα αυτά ελληνικά βιβλία στο τυπογραφείο του Δαρζηλοβίτη τυπώθηκε και ένα βουλγαρικό.[33] Είναι το μεταφρασμένο στα βουλγαρικά από τον αρχιμανδρίτη Pavel Bozigrobski

Το Konikovsko Evangelie υπήρξε η βάση στην οποία στηρίχτηκε ο βουλγαρικός,[38] τελευταία δε και ο «μακεδονικός»,[39] χαρακτήρας του τυπογραφείου Δαρζηλοβίτη. Υποστηρίχτηκε ότι ο αρχιμανδρίτης Pavel Bozigrobski παρότρυνε τον Κυριάκο και τον αδελφό του Κωνσταντίνο να ιδρύσουν βουλγαρικό τυπογραφείο στην μακεδονική πρωτεύουσα και ότι η χρησιμοποίηση ελληνικών τυπογραφικών στοιχείων και όχι σλαβικών οφείλεται σε αντίδραση της ελληνικής εκκλησιαστικής και πνευματικής ηγεσίας της Θεσσαλονίκης[40] ή σε έλλειψη σλαβικών στοιχείων στην διεθνή αγορά.[41] Τα επιχειρήματα όμως αυτά, νομίζω δεν είναι ούτε σοβαρά ούτε καλόπιστα. Σύγχρονα με το τυπογραφείο του Δαρζηλοβίτη υπάρχουν μερικά βουλγαρικά τυπογραφεία στην Οθωμανική Αυτοκρατορία[42] και δεν ήταν άρα δυνατό η Ορθόδοξη Εκκλησία και η ελληνική πνευματική ηγεσία να στρέψουν όλη τους την αντίδραση μόνον εναντίον του Δαρζηλοβίτη. Και η ύπαρξη σλαβικών τυπογραφείων στα Βαλκάνια και κυρίως στις σλαβικές χώρες της Κεντρικής και Ανατολικής Ευρώπης δεν δικαιολογεί την έλλειψη σλαβικών στοιχείων στην αγορά. Εκτός αυτών ο Δαρζηλοβίτης μέσα σε λίγα χρόνια τύπωσε εκτός από ένα βιβλίο στα βουλγαρικά, αποκλειστικά και μόνο ελληνικά βιβλία, με ιδιαίτερη προτίμηση στην επανέκδοση διδακτικών σχολικών εγχειριδίων. Ίσως υποστηριχτεί ότι ο Δαρζηλοβίτης, σαν έξυπνος έμπορος, τύπωνε μόνο ελληνικά βιβλία αποβλέποντας σε εκτεταμένη κυκλοφορία και επομένως σε μεγαλύτερο κέρδος. Αλλά και το επιχείρημα αυτό δεν είναι σωστό. Το τυπογραφείο του Δαρζηλοβίτη πρόσθεσε ελάχιστα στην πλούσια ελληνική πνευματική παραγωγή, ενώ αντίθετα οι ανάγκες των τότε αναγεννωμένων Βουλγάρων ήταν επείγουσες και επιτακτικές. Γι' αυτούς τους λόγους το τυπογραφείο Δαρζηλοβίτη είναι ελληνικό και όχι βουλγαρικό, ή πολύ περισσότερο, «μακεδονικό». Αυτό βέβαια δεν αποτελεί αμφισβήτηση της βουλγαρικής εθνικής συνειδήσεως του Δαρζηλοβίτη. Ο ίδιος εργάστηκε για την πολιτική και εκκλησιαστική χειραφέτηση των Βουλγάρων και το τυπογραφείο κλείστηκε από τις τουρκικές αρχές το 1858, γιατί ο Κυριάκος είχε αναμιχθεί σε πολιτικές κινήσεις στην περιοχή του Κιλκίς? και ο αδελφός του, άλλωστε, Κωνσταντίνος ίδρυσε το 1867 το πρώτο βουλγαρικό σχολείο της Θεσσαλονίκης με δασκάλα τη θυγατέρα του Slavska Dinkova.[44]

Γεγονός πάντως είναι ότι ο ελληνομαθέστατος[45] Κυριάκος Δαρζηλοβίτης ήταν βαθύτατα επηρεασμένος από τα ελληνικά γράμματα. Στην Αθήνα συνέγραψε και τύπωσε ελληνική γραμματική για τους μαθητές. Στη Θεσσαλονίκη ανέλαβε με δικές του αποκλειστικά δαπάνες , και όχι των συγγραφέων, την εκτύπωση και κυκλοφορία ελληνικών διδακτικών εγχειριδίων, σαν το Γεωγραφίας Στοιχειώδη Μαθήματα (δύο εκδόσεις), όπου στον πρόλογο εξυμνείται η «ομογενής ημών νεολαία» και οι «φιλομαθείς ομογενείς», αναφέρεται ότι η Τουρκία κατοικείται από Τούρκους, Γραικούς, Αρμενίους και Ιουδαίους ( σ. 38), μνημονεύονται οι Αλβανοί και η Σερβία (σ. 30), ενώ η Βουλγαρία και μόνο η σημερινή Βόρεια, αναφέρεται απλώς και μόνο ως έννοια γεωγραφική και οι Βούλγαροι δεν μνημονεύονται καθόλου. Ο Κυριάκος Δαρζηλοβίτης, αν και Βούλγαρος στην εθνική συνείδηση, ανήκει στις τόσο συχνές στην βουλγαρική αναγέννηση μορφές που το φιλολογικό τους έργο ανήκει στην ελληνική και όχι στην βουλγαρική γραμματολογία.

Μετά τον Δαρζηλοβίτη ο Νικόλαος Βαγλαμαλής ίδρυσε στα 1868 το τρίτο ελληνικό τυπογραφείο της Θεσσαλονίκης, με την επωνυμία Μακεδονία και αργότερα Ερμής. Σύμφωνα με τις λαϊκές παραδόσεις οι Βαγλαμαλήδες ήταν παλιά θεσσαλονικιώτικη οικογένεια, με ρίζες που φθάναν στα βυζαντινά χρόνια. Δύο Έλληνες αδελφοί, λέγουν οι ίδιες παραδόσεις [46] ο Ιωάννης και ο Αντώνιος υπηρετούσαν στον βενετικό στρατό της Θεσσαλονίκης κατά την δεύτερη και τελευταία άλωση της μακεδονικής πρωτεύουσας από τους Οθωμανούς. Όταν ο σουλτάνος Μουράτ κατέβηκε από τα Γιαννιτσά για να κατακτήσει την Θεσσαλονίκη, ο Αντώνιος με διακόσιους στρατιώτες τον περίμενε στις όχθες του ποταμού Αξιού, όπου και σκοτώθηκε. Ο Μουράτ ζήτησε να δει τον νεκρό και γεμάτος θαυμασμό για την γενναιότητα του Αντωνίου και την γιγαντιαία του θωριά αναφώνησε «Μπαγλαμαλή μη μπού», δηλαδή «είναι για δέσιμο αυτός;».

Από τα χρόνια αυτά η ελληνική τυπογραφία της μακεδονικής πρωτεύουσας αρχίζει την γρήγορη και ευδόκιμη εξέλιξη της. Τις λίγες και στενού ορίζοντα εκδόσεις, θρησκευτικές και ηθοπλαστικές, του πρώτου τυπογραφείου διαδέχτηκε η ευρύτερη ποικιλία των βιβλίων του Δαρζηλοβίτη και αυτά οι πολυάριθμες και άρτιες, τεχνικά και ποιοτικά, εκδόσεις του Βαγλαμαλή. Το τελευταίο τέταρτο του περασμένου αιώνα αποτελεί την αφετηρία αλλεπάλληλων ιδρύσεων ελληνικών τυπογραφείων, όπως του Στέφανου Θάνου, όπου τυπωνόταν το περιοδικό Καλλικέλαδος Αηδών, του Νικολάου Βικοπούλου, Θεοδώρου Ηρακλείδη, Νικολάου Χριστομάνου, Σ. Μουρατόρι και μεταγενέστερα του Γ. Διβόλη.

Resume

La typographie de Thessalonique a une longue histoire. La premiere imprimerie de la capitale macedonienne, et en meme temps de toute la Peninsule Balkanique et du Levant, une imprimerie juive, fut fondee, selon toute probabilite, en 1512. D' autres imprimeries juives suiverent, et la premiere imprimerie turque fur fondee en 1727.

Les imprimeries grecques ne paraissent que plus tard, et cela pour deux raisons: a) Thessalonique etait un centre des plus importantes de l' Empire Ottoman avec une forte majorite de turcs et de juifs, tandisque les grecs se trouvaient en persecution continuelle; b) Pendant la domination ottomane les grecs y ont peu cultive les lettres par rapport a d' autres periodes et a d' autres villes de l' hellenisme du Nord.

En 1850 seulement, la premiere imprimerie grecque fut fondee a Thessalonique, mais elle ne fonctionna qu' un an. Son fondateur Miltiadis K. Garbolas, descendait d' une grande famille d' imprimeurs de Vienne et d' Athenes. Dans cette imprimerie au moins cinq livres furent imprimes dont le contenu etait de caractere moral et religieux.

La deuxieme imprimerie grecque de Thessalonique fut fondee en 1852 par Kyriakos Darzilovitis et fonctionna jusqu' en 1858. Au moins douze livres, dont plusieurs livres scolaires et d' autres de contenu moral et religieux, y furent imprimes. Un seul livre y parut en langue bulgare, l' Evangile traduit par l' archimandrite Pavel Bozigrobski. Cet Evangile, connu comme « Konikovsko Evangelie », constitua la base de l' argument maintenant le caractere bulgare de l' imprimerie de Darzilovitis. L' auteur de la presente et etude oppose a cette opinion les arguments suivants:

a) L' imprimerie de Darzilovitis utilisait exclusivement des caracteres d' imprimerie grecs. Le « Konikovsko Evangelie » d' ailleurs est imprime en caracteres grecs. Ce phenomene n' est pas unique. Un grand nombre de livres et de manuscrits rediges en plusieurs langues balkaniques et orientales (dans les langues slaves, l' albanais, le roumain, le dialecte des koutsovalaques, la langue tatare, l' arabe et le turc) sont ecrits avec l' alphabet grec ; ceci nous mene a conclure que l' ecriture grecque joua en Orient un role correspondant a peu pres a celui de l' ecriture latine en Occident.

b) Dans les sept annees que son imprimerie fonctionna, Darzilovitis n' imprima que des livres grecs, a l' exception du « Konikovsko Evangelie ».

c) Rien ne l' empechait de se procurer des caracteres slaves.

Darzilovitis, quoiqu' il fit ses etudes a Athenes ou il publia a ses frais une grammaire de la langue grecque a l' usage des ecoliers, et bien qu' il n' apprit a ecrire et a lire le bulgare qu' en 1860, etait de conscience nationale bulgare, comme les sources le prouvent. Son imprimerie cependant etait grecque.

En 1868 la troisieme imprimerie grecque fut fondee a Thessalonique par Nicolas Vaglamalis, descendant d' une vieille famille thessalonicienne de la periode byzantine, selon la tradition populaire. Des lors, plusieurs imprimeries furent fondees a Thessalonique, constituant ainsi la base solide de son evolution intellectuelle d' aujourd' hui.

1 J.Nehama, Histoire des Israelites de Salonique, τ.Π, Salonique 1935, σ.158 κε., ανακαλώντας παλαιότερη άποψη του, βλ. P Rissal (= J. Nehama) , La ville convoitee - Salonique, Paris 1918 (στ έκδοση), σ.193, ότι έτος ιδρύσεως ήταν το 1515. Με την άποψη του Rissal συμφωνεί και ο Α. Χαμουδόπουλος, Οι Ισραηλίται της Θεσσαλονίκης, Αθήνα 1935, σ.20. Ο Β. Μυστακίδης Gaermano- Graeca, Κωνσταντινούπολις 1922, σ.32 υποστηρίζει την άποψη του Prossi ότι το πρώτο βιβλίο της εβραϊκής βιβλιογραφίας τυπώθηκε στην Θεσσαλονίκη, πιθανώς το 1479, και η δεύτερη έκδοση εβραϊκού βιβλίου έγινε στην ίδια πόλη το 1493. Ο Ι.Καμπελή, Οι Εβραίοι της Θεσσαλονίκης, «Λεύκωμα Βορείου Ελλάδος Γεωργίου Νένε», τ.1, Αθήναι 1934, σ. 69 κε., υποστηρίζει ότι το πρώτο τυπογραφείο της Θεσσαλονίκης ιδρύθηκε από τους Ντον Γεουδά Γκεδαλιά και Σολομώντα Σονσίνο το 1506 επί σουλτάνου Σελίμ Α.

2 Βλ. Ι. Καμπελή, ε.α., σ. 74. Β. Α. Mystakidis, La premiere imprimerie torque et ses publications, Constantinople 1911

3 Βλ. Απ. Βακαλοπούλου, Ιστορία της Θεσσαλονίκης, 315 π.Χ.-1912, Θεσσαλονίκη 1947, σ.97 κε.

4 Βλ. Στ. Παπαδοπούλου, Η προετοιμασία του αγώνος της Παλιγγενεσίας στην Μακεδονία, Θεσσαλονίκη 1968, σ. 6 κε.

5 Βλ. Αθ. Ψαλίδα (εκδ. Γ.Χαριτάκη), Η Τουρκία κατά τας αρχάς του ΙΘ αιώνος, «Ηπειρωτικά Χρονικά», τ. 6 (1931), σ. 56: « … Οι κάτοικοι της ( δηλαδή της Θεσσαλονίκης ) είναι Τούρκοι, Έλληνες, Χριστιανοί και Εβραίοι πολλοί. Πόλις πολυάνθρωπη, έχει σχολείον ελληνικόν πλην αμελημένον …» Τρ. Ευαγγελίδου, Η παιδεία επί Τουρκοκρατίας, τ. Α, Αθήναι 1936, σ. 117.

6 Βλ. Απ. Βακαλοπούλου, έ.α., σ.156 κέ. St. Paradopoulos, Ecoles et associations grecques dans la Macedoine du Nord durant le dernier siecle de la domination turque, « Balkan Studies », 3 (1962), σ. 397 κε. Η βίαιη απάντηση του I. Snegarov, « Istoriceski Pregled», ΧΧΙ (1965), τεύχος 4, σ.107 κε. στη μελέτη του Στ. Παπαδόπουλου, καμία αμφισβήτηση δεν περιέχει για την πνευματική άνθηση του ελληνισμού στην περιοχή της Θεσσαλονίκης.

7 Λανθασμένα η Αγγ. Τσιώμου Μεταλλινού, Η παλαιά Θεσσαλονίκη, τ. Β, Θεσσαλονίκη 1940, σ.38, θεωρεί πρώτο ελληνικό τυπογραφείο το ιδρυμένο το 1870 από τον Σπ. Βασιλειάδη. Το ίδιο λάθος επαναλαμβάνουν οι Γ.Ζωγραφάκης, εφημ. Θεσσαλονίκη, φύλ. της 17-6-1963, σ. 3 και Β. Αιδαλής, Αι παρεκτροπαί του τύπου, Θεσσαλονίκη 1966, σ. 27.

8 Βλ. Κατάλογος του βιβλιοπωλείου (sic) Κωνσταντίνου Γκαρμπολά και Συν., Αθήναι 1838 . Κατάλογος του βιβλιοπωλείου Κωνσταντίνου Γκαρμπολά, Αθήναι 1839.

9 Στη βιβλιοθηκη του κ. Π.Κόκκα υπάρχει μια έκδοση 108 σ. της Γενεβιέβης, προσφιλούς αναγνώσματος της εποχής εκείνης, χωρίς όμως εξώφυλλο ή άλλη ένδειξη προελεύσεως. Επειδή το σχήμα (16ο μικρό), τα τυπογραφικά στοιχεία και ο κατάλογος των συνδρομητών είναι σχεδόν κοινά με τις εκδόσεις του Μιλτ. Γκαρμπολά, δεν αποκλείεται να τυπώθηκε και αυτό το βιβλίο στο πρώτο ελληνικό τυπογραφείο της Θεσσαλονίκης.

10 Δ. Γκίνη - Β. Μέξα, Ελληνική Βιβλιογραφία, 1800-1863, τ. Β, Αθήναι 1941, αρ. 5124. Ν Δελιαλή, Κατάλογος Εντύπων Δημοτικής Βιβλιοθήκης Κοζάνης, μέρ. 2, Θεσσαλονίκη 1964, αρ. 1495

11 Δ.Γκίνη - Β. Μέξα, έ.α., αρ. 5264.

12 Δ. Γκίνη - Β. Μέξα, έ.ά, αρ. 5275. Η πρώτη έκδοση στην ελληνική έγινε στη Λειψία το 1769, βλ. ΕM. Legrand, Bibliographie Hellenique, τ. ΙΙ, Paris 1928, αρ. 712 (σ. 106-111). Ν. Δελιαλή , έ.α., αρ. 2004.

13 Δ. Γκίνη - Β. Μέξα, έ.ά., τ. Γ, Αθήναι 1957, αρ. 10589. Ν. Δελιαλή, έ.α., αρ. 2466

14 Δεν περιέχεται στην βιβλιογραφία Δ. Γκίνη - Β. Μέξα. Βρίσκεται στην βιβλιοθήκη του κ. Π. Κόκκα. Ο επιμελητής εκδόσεως Αλέξ. Κωνσταντίνου ήταν γνωστός εκδότης λειτουργικών βιβλίων , όπως της Ακολουθίας Νεκρωσίμου, Αθήναι 1853 και της Ακολουθίας του εν αγίοις πατρός ημών Νικολάου Αρχιεπισκόπου Μύρωνος και Λυκίας της Θαυματουργού, Αθήναι 1861

15 Ι.Μπήτου, Η προοδευτική εξέλιξης του ελληνικού τύπου Θεσσαλονίκης κατά τα τελευταία τεσσαράκοντα έτη, « Λεύκωμα Βορείου Ελλάδος Γεωργίας Νένε», τ. 1, Αθήναι 1934, σ. 35.

16 Βλ. Ι. Μπήτου, έ.α., σ. 31 κέ. Αλ. Ωρολογά, Τύπος Θεσσαλονίκης, «Αναμνηστικός Τόμος Θεσσαλονίκη 1912- 1962», Θεσσαλονίκη, 1962, σ. 549.

17 Βλ. Ι. Βασδραβέλλη, Οι Μακεδόνες κατά την επανάστασιν του 1821, εκδ. 3η , Θεσσαλονίκη 1967, σ. 181.

18 Ο I.Snegarov, Solun v balgarskata duhovna kultura, Sofija 1937, σ. 39, παραπέμπει στον Κ. Sapkarev, NJakolko dumi varhu statiti na g. P..Draganova I pr., MSBNU, τ. ΙΙ, σ. 348, που θεωρεί βέβαιο ότι ο Κυρ. Δαρζηλοβίτης ήταν υπότροφος στην Αθήνα.

19 Σύντομος Γραμματική των Παίδων η Περίληψης των κυριοτέρων κανόνων της Γραμματικής υπό Κυριάκου Γ. Δαρζηλοβίτου. - Παύσε υιέ μου … της γνώσεως. Παροιμ. Θ, 27 - Εν Αθήναις, Εκ του τυπογραφείου Α Γκαρμπολά. 1846, Σχ. 8ο, σ. 24.

20 Στην εφημερίδα του Βελιγραδίου Dunaskij Lebed (Δουναβικός Κύκνος) αρ. φύλ. 9 της 8 Νοεμβρίου 1860, σ. 3, ο Κυρ. Δαρζηλοβίτης γράφει μεταξύ άλλων ότι εγκαστάθηκε στην Θεσσαλονίκη πριν δέκα χρόνια, βλ. I. Snegarov, έ.α., σ. 39. Ο Δαρζηλοβίτης ανήκε στην συντακτική επιτροπή του Dunaskij Lebed, βλ. M. Stojanov, Balgarska Vazrozdenska knizina. Analiticen repertoar na balgarskite knigi i periodicini izdanija, 1806-1878, τ. Ι, Sofija 1957, σ. 438.

21 Δ. Γκίνη - Β. Μέξα, έ.α., τ. Β, Αθήνα 1941, αρ. 5625. Η έκδοση Θεσσαλονίκης ήταν ανατύπωση της τρίης εκδόσεως, Αθήναι 1849. Η πρώτη έκδοση έγινε στην Αθήνα το 1846.

22 Δ. Γκίνη - Β. Μέξα, έ.α., αρ. 5702

23 Δ. Γκίνη - Β. Μέξα, έ.α., αρ. 5819.

24 Δ. Γκίνη - Β. Μέξα, έ.α,., αρ. 5887. Η πρώτη έκδοση έγινε το 1731 στη Μοσχόπολη « …επιμελεία και δαπάνη των κυρίων Θεολόγη ιερέως και Ρίζου Γεωργίου, διά ψυχικήν αυτών σωτηρίαν … διορθωθείσα δε ως εφικτόν, παρά του αιδεσιμωτάτου και λογιωτάτου εν ιερομονάχοις κύρ, κύρ Γρηγορίου Μοσχοπολίτου», βλ. Em. Legrand, έ.α., τ. Ι, Paris 1918, ar. 204 (s. 235-236)

25 Δ.Γκίνη - Β.Μέξα, έ.α., αρ. 5980.

26 Δ. Γκίνη - Β. Μέξα, έ.α., αρ. 6192. Η πρώτη έκδοση έγινε στην Αίγινα από την «Εθνική τυπογραφία» το 1828.

27 Δ. Γκίνη - Β.Μέξα, έ.α., αρ. 6327.

28 Δεν περιέχεται στην Βιβλιογραφία Δ.Γκίνη - Β.Μέξα.. Υπάρχει στην βιβλιοθήκη του κ. Π.Κόκκα. Η πρώτη έκδοση της Γεωγραφίας έγινε στην Αθήνα το 1839 και ως το 1856 κυκλοφόρησαν δέκα εκδόσεις και τρεις αναθεωρήσεις. Ο Ι.Π.Κ. ήταν ο Ι.Π.Κοκκώνης, εκπαιδευτικός και συγγραφέας αρκετών διδακτικών εγχειριδίων.

29 Δ. Γκίνη - Β. Μέξα, έ.α., τ. Γ, Αθήναι 1957, αρ. 6874.

30 Δ. Γκίνη - Β. Μέξα, έ. α., αρ. 7243. Η πρώτη έκδοση έγινε στην Αθήνα το 1840.

31 Δ. Γκίνη - Β. Μέξα, έ.α., 7502.

32 Δ. Γκίνη - Β. Μέξα, έ.ά., αρ. 7585. Α.Παπαδοπούλου - Κεραμέως, Ιεροσολυμτιτική Βιβλιοθήκη, τ. Α, Πετρούπολις 1891, σ. 387. Ν. Δελιαλή, έ.ά, αρ. 430.

33 Ο I. Snegarov, έ.α., σ. 30, θεωρεί πιθανή την έκδοση και δεύτερου βουλγαρικού βιβλίου, με ελληνικά τυπογραφικά στοιχεία, του Κανόναμε ζα σέλατα Μπίτωλσκι σάνσκι ζάκον ζα τζιφλιγάριτε ι τζιφτζίοιτε στο σετ ποτ πόελα Μπίτολσκα, από το τυπογραφείο Δαρζηλοβίτη. Βλ. L. Miletic, Edin document ot parvoto vreme na Tanzimata, " Sbornik Narodni Umotvorenija, Nauka i Knizina"XV (1898), σ. 357 κε.

34 Βλ. A. Stoilov, Balgarski knizovnici, Sofija 1922, τ. Ι, σ. 28-30

35 Βλ. J.Ivanov, Balgarski starini iz Makedonija, Sofija 1931, σ. 183

36 Παρόμοια γνωστά κείμενα με το Koniskovo Evangelie είναι τα ακόλουθα, χωρίς βέβαια να αποκλείσουμε και την ύπαρξη άλλων: 1) Εισαγωγική διδασκαλία περιέχουσα Λεξικόν τετράγλωσσον των τεσσάρων κοινών διαλέκτων, ήτοι της απλής ρωμαϊκής, της εν Μοισία βλαχικής, της βουλγαρικής και της αλβανιτικής. Συντεθείσα… παρά του αιδεσιμωτάτου και λογιωτάτου διδασκάλου, οικονόμου και ιεροκήρυκος Κυρίου Δανιήλ του εκ Μοσχοπόλεως . Η πληρέστερη κριτική έκδοση του σλαβικού κειμένου έγινε από τον V. Pogorelov, "Sbornik", XVII, 11, Sofija 1925, σ. 3-48. 2) Δοκίμιον περί πλησιεστάτης συγγενείας της Σλαβωνορωσσικής γλώσσης προς την ελληνικήν, υπό του σοφού Οικονόμου Κωνσταντίνου του εξ Οικονόμων, εν Πετρουπόλει 182, όπου περιέχονται στην βουλγαρική γλώσσα το Πάτερ ημών και άλλα κείμενα. Το Πάτερ ημών ξαναδημοσιεύηκε από τον P. Draganov, "Izvestija Otdelenija Russkogo Jazika I Slovenosti", Χ, 1, σ. 330. 3) Αποσπάσματα από τον Δαμασκηνό Στουδίτη, μεταφρασμένα στο σλαβικό ιδίωμα του Μαrnac Ροδόπης στα 1859 και γραμμένα στην ελληνική γραφή από τον Kiriak Konstantinov. Δημοσιεύθηκαν από τον γιο του Hr. Konstantinov, "Sbornik Narodni Umotvorenija, κ.τ.λ.», τ. Ι-ΙΙ (1889-1890), σ. 134-156 και 269-285). 4) Το Ευαγγελιάριο του χωριού Tarlis(σημ. Βαθύτοπος) της περιοχής Νευροκοπίου, συντεταγμένο … διά χειρός του Δημητρίου Στοϊλήδου, παιδαγωγού εκ κώμης Ταρληφζίου εν έτησιν 1861, Σεπτεμβρίου. Μεταγραμματισμένο στο κυριλλικό αλφάβητο δημοσιεύτηκε από τον L.Miletic, Balgarski starini, τ. VI, Sofija 1920, σ. 71-176, μαζί με γλωσσική εισαγωγή και λεξικό. 5) Το Ευαγγέλιο της Κουλακιάς (Kolakijsko Evangelie),μεταφρασμένο από τον Ευστάθιο Κυπριάδη το 1863, σε δύο χειρόγραφα. Το πρώτο έγινε γνωστό από τον L. Miletic, έ.α, σ. 5 και το δεύτερο από τον J.Ivanov, έ.α., σ. 195-198. Βλ. A. Marzon - A. Vaillant, L' Evangeliaire de Kolakia,. Un parler slave du Bas - Vardar, Paris 1938. 6) Πέσνι ι Πρικάζνιτσι (= Τραγούδια και Παραμύθια) του χωριού Βρόντια Σερρών από τον Δημήτριο Μιχάλη, στα 1868. Η συλλογή αυτή δημοσιεύτηκε από τον St. Romanski, " Makedonski Pregled", τ. ΙV, 3, σ. 110-153 και 4, σ. 107-120. 7) Τετράδιον μου, του πάππα Ιωάννου από χωρίον Βυσσωκά του 1868, βλ. J. Ivanov, έ. α., σ. 203-205. Του ιδίου, Un parler bulgare archaique, " Revue des Etudes Slaves", τ. ΙΙ, (1992), σ. 86-103. 8) Τρεις χειρόγραφες ανθολογίες θρησκευτικών αναγνωσμάτων και ηθικών και ιατρικών συμβουλών , συντεταγμένες το 1870 στο ιδίωμα της Αχρίδας από τον Ionce Snegarov. Δημοσιεύτηκε από τον γιο του, καθηγητή Ιvan Snegarov, " Makedonski Pregled", τ. Ι, 4, σ. 67-84 και 5-6, σ. 23-34. 8) Επιστολή των προεστών του χωριού Βοboscica της Ν. Αλβανίας προς τον έξαρχο Άνθιμο, από 26 Οκτωβρίου 1873, βλ. I.Snegarov, "Makedonski Pregled", τ. ΙΧ, 1, (1934), σ. 1-16 μαζί με γλωσσική μελέτη του L.Miletic, σ. 17-30. 9) Απόσπασμα προσφωνήσεως του δασκάλου του χωριού Βoboscica D. Canco το 1874. Το κείμενο δημοσιεύτηκε με λατινική γραφή και γαλλική μετάφραση από τον Α. Mazon στον τόμο Documents, Contes et Chansons slaves de l' Albanie du Sud, Paris 1936, σ. 108-113. 10) Αποσπάσματα των ετών 1870 -1880 του Ευαγγελίου της Boboscica. Δημοσιεύθηκαν από τον Α. Mazon, έ.α., σ.114-144. 11) Ο επιτάφιος θρήνος, ήτοι η Ακολουθία του όρθρου του Αγίου και Μεγάλου Σαββάτου, ο Εσπερινός της Αγίας και Μεγάλης Κυριακής του Πάσχα μετά του Ευαγγελίου του εις διαφόρους γλώσσας, Θεσσαλονίκη, 1883. Το βουλγαρικό τμήμα δημοσιεύτηκε από τον P. Draganov στην « Izvestija Otdelenija Russkogo Jazika I Slovenesti», τ. Χ, 1, σ. 332. 12) Ανθολογία θρησκευτικών ομιλιών των ετών 1888-1890 από το χωριό Tesovo του Νευροκοπίου. Στις 726 σελίδες του χειρογράφου περιέχονται 56 ομιλίες. Σχετική μελέτη δημοσιεύτηκε από τον K. Mircev, "Makedonski Pregled", τ. VII (1932), 2-3, σ. 149-186.
Παρόμοια κείμενα δημοσιεύθηκαν στις βουλγαρικές εφημερίδες της Κωνσταντινουπόλεως Carigradski Vestnik (1848-1862), βλ. Μ. Stojanov, έ.α., σ. 445 και J.Lampsidis, Tekstovena gracki ezik v vestnik Makedonija 1866-1872 god., Sofija 1959. Για τον Κανοναμέ ζα σέλατα Μπίτωλσκοι, βλ. παραπάνω σ. 245, σημ. 5.

37 Βλ. S. Salaville - E. Dallegio, Karamanlidika. Bibliographie analytique d' ouvrages en langue turque imprimes en caracteres grecs, τ. Ι, 1584-1850, Athenes 1958. Το φαινόμενο αυτό αποτελεί εκδήλωση μιας γενικότερης κινήσεως, που θα ήταν πολύ ενδιαφέρον να αποσαφηνισθεί . Εκτός από τους Σλάβους και τους Καραμανλήδες παρόμοια κείμενα εκδίδουν οι Κουτσόβλαχοι, οι ορθόδοξοι Αλβανοί, οι Ρουμάνοι της Βεσσαραβίας, Βλαχίας και Μολδαβίας, οι Bazarjane Τάταροι της Κριμαίας, οι Γκαγκαούζοι της Μαύρης Θάλασσας, οι Βαρδαριώτες Τούρκοι και οι τουρκόφωνοι της Θράκης. Επίσης οι Άραβες και οι Κόπτες συχνά έγραφαν την μητρική τους γλώσσα με τη βοήθεια του ελληνικού αλφαβήτου. Όπως παρατηρούν οι A.Marzon kai A. Vaillant, στην τόσο αξιόλογη μελέτη τους, έ.α., σ. 13, δε μπορούμε να δώσουμε απόλυτη ικανοποιητική λύση στο φαινόμενο αυτό, μια και δεν έχουμε ακόμα πλήρη βιβλιογραφία κα συγκριτικές μελέτες των διαφόρων φιλολογιών. Πάντως νομίζω ότι η ελληνική γραφή έπαιξε στην Ανατολή ρόλο σχεδόν ανάλογο με την λατινική στην Δ. Ευρώπη.

38 J. Ivanov, Balgarite v Makedonija, Sofija 1915, σ. 142. Του ιδίου, La question macedonienne, Paris 1920, σ. 86. S. Kutincev, Pecatarstvoto v Balgarija do osvovozdenieto, Sofija 1920, σ. 87-88. S. Radevm, Makedonija i balkata kniga v Makedonija, «αναμνηστικός τόμος Sbornik Solun », Sofija 1934, σ. 162 κέ. Hr. Antov, Parvata balgarska pecatnica v Solun, « αναμνηστικός τόμος Sbornik Solun», Sofija 1934, σ. 313.

39 H. Polenakovik, Stranici od Makedoskata knizevnost, Skopje 1952, Skopje 1950, σ. 103. D.Zografski - G. Abaciev - A. Mitrev - M. Keramidcien, Egejska Makedonija vo nasata nacionalna istorija, Skopje 1951, σ. 108 κε.

40 J.Ivanov, έ.α., σ. 86. D. Vlahov, έ.α., σ. 103.

41 Βλ. την επίσημη έκδοση του βουλγαρικού Υπουργείου των Εξωτερικών: La question bulgare et les etats balkaniques, Sofia 1919, σ. 293.

42 Το πρώτο βουλγαρικό τυπογραφείο ιδρύθηκε το 1838 στην Θεσσαλονίκη από τον Ηαdzi - Teodosij Sinaitski και έκλεισε το 1841, κατεστραμμένο από πυρκαγιά. Το 1828 ο Νικοla Karastojanov άνοιξε ένα πρωτόγονο τυπογραφείο στην πατρίδα του Σαμοκόβι, αλλά άρχισε την λειτουργία του μόλις το 1846. Μεταξύ του 1843 με 1844 ιδρύθηκαν τρία τυπογραφεία στην Κωνσταντινούπολη και το 1847 τέταρτο από τον Ιωαν Βοgorov. Bλ. D.Mircev, έ.α., σ. 162 κ.έ. Hr. Antov, έ.α., σ. 313 κ.έ. M. Stojanov, έ.ά., σ. 505 κ.έ. Δ. Πετροπούλου, Πνευματικές σχέσεις Ελλήνων και Βουλγάρων τον ΙΘ αιώνα, Αθήναι 1954 (β έκδ. φωτοτυπίας, Αθήναι 1968), σ. 11. B.Penev, Istorija na novata balgarska literature, t. III, Sofija 1930, σ. 249 κέ. I. Snegarov, Sto godini ot osnovavaneto na parvata balgarska pecatnica , Sofija 1939.

43

44 Bλ. Βιβλιογραφία παραπάνω, σ. 248, σημ. 1. Για το πρώτο βουλγαρικό σχολείο Θεσσαλονίκης, βλ. τις διάφορες μελέτες στον «αναμνηστικό τόμο Sbornik Solun», Sofija 1934. Επίσης Παντ. Κοντογιάννη, Ολίγα σημειώματα περί της εν Θεσσαλονίκη βουλγαρικής κοινότητας, εφημ. Αθηνών Αγών, φύλ. 509 της 20 Μαΐου 1910, σ. 2, 3 και 510 της 27 Μαΐου 1910, σ. 2, 3.

45 Ο I. Snegarov, Solun v balgarskata duhovna kultura, Sofija 1937, σ. 198, δημοσιεύει ανέκδοτη επιστολή του Κυρ. Δαρζηλοβίτη σε ελληνική γλώσσα, προς τον G. Rakovski, από 29 Ιουλίου 1860, όπου διαβάζουμε: «… επειδή ήρχισα ολίγον να αναγιγνώσκων την βουλγαρικήν γλώσσαν, παρακαλώ να μην με πέμψητε μίαν καλλιγραφίαν (λέπον πίσμον) και βιβλίον τι βοηθητικόν , την δε τιμήν αυτού θέλω σας εμβάσει μετά της συνδρομής του Κυρ. Παπαγιάννη, όστις μετά τινάς ημέρας θα μοι πέμψη». Ο Κυρ. Δαρζηλοβίτης περιλαμβάνεται στον κατάλογο των συνδρομητών του Μ.Δήμιτσα, Τα περί της αυτοκεφάλου αρχιεπισκοπής της πρώτης Ιουστινιανής, Αχρίδος και Βουλγαρίας, Αθήναι 1859, για δέκα αντίτυπα, του Θ. Ι. Κείλτς, Επιτομή της αρχαίας ελληνικής ιστορίας, Αθήναι 1870 (μετάφραση Σπ. Αντωνιάδου - Θ. Ι. Γιάννου), σ. 105 για πέντε αντίτυπα και στη Γενεβιέβη, έ.α., σ. 241, σημ.1.

46 Βλ. Χρ. Γουγούση, Αι περί καταλήψεως της Θεσσαλονίκης υπό των Τούρκων παραδόσεις, «Μακεδονικόν Ημερολόγιον», έτος Β (1909), Αθήναι 1908, σ. 103 κ.έ.

47 Κατά μετάφραση του κ. Βασιλείου Δημητριάδη, Διευθυντού του Ιστορικού Αρχείου Μακεδονίας, τον οποίο ευχαριστώ.

48 Υπάρχει και ο τύπος Παγλαμαλής, βλ. κατάλογο συνδρομητών Αρχιδιακόνου Κ. Μελετίου Οίκ. Θεοφιλίδου, Εγχειρίδιο επιστολών, Κωνσταντινούπολις 1874, σ. 322, όπου αναφέρεται ως συνδρομητής ο Αντώνιος παπά Γεωργίου Παγλαμαλής. Κατά τον Γουγούση, έ.α., σ.106: « Περί δε τον δύο αδελφών λέγεται ότι ο μεν Ιωάννης, όστις απέθανεν εις τας φυλακάς, επωνομάσθη Καστρίσης, εκ του κάστρου, εξ ου κατάγεται η μεγάλη των σχολών της Θεσσαλονίκης ευεργέτις Ελισσάβετ Καστριτσίου, ο δε Αντώνιος επωνομάσθη Μπαγλαμαλής, εξ ου λέγεται ότι κατάγονται οι εντάυθα Μπαγλαμαλήδαι. Πάντες δε ούτοι είναι απόγονοι δευτεροτόκων γόνων των δύο τούτων μεγάλων ανδρών, διότι τους πρωτοτόκους εκάστου άρρενος κατά παραγγελίαν του Μουράτ, εξισλάμιζον και απέστελλον εις Μέκαν». Βλ. τις εύστοχες παρατηρήσεις του Γιάννη Τσάρα στην έκδοση του Ιωάννου Αναγνώστου, Διήγησις περί της τελευταίας αλώσεως της Θεσσαλονίκης, Θεσσαλονίκη 1958, σ. 92 κ.έ.

49 Βλ. Αγγ. Τσιώμου Μεταλλινού, έ.α., σ. 38.

50 Οι βιβλιογραφίες της Ρούλας Παπαδημητρίου, Βιβλιογραφία μακεδονικών βιβλίων και εκδόσεων, Θεσσαλονίκη 1935, και του Ντίνου Χριστιανόπουλου, Εκδόσεις, « Αναμνηστικός Τόμος Θεσσαλονίκη 1912-1962», Θεσσαλονίκη 1962, σ. 489 κ.έ., αναφέρονται στις μετά το 1912 θσσαλονικώτικές εκδόσεις και τυπογραφεία.

Τελευταία ενημέρωση: 03/04/2009 10:29