Μαρία Σ. Γιούνη, Provincia Macedonia: Θεσμοί ιδιωτικού δικαίου στη Μακεδονία επί Ρωμαιοκρατίας, Αθήνα-Κομοτηνή, Σάκκουλας, 2000. Με παράρτημα 111 επιγραφικών κειμένων.

Η μελέτη προσπαθεί να απαντήσει στο ερώτημα της καταγωγής του ιδιωτικού δικαίου που εφαρμόζεται από τους γηγενείς κατοίκους της Μακεδονίας στην περίοδο της ρωμαιοκρατίας, το οποίο στην πορεία διευρύνεται προς ένα άλλο συνολικότερο ερώτημα, για την καταγωγή και τη φύση του πολιτισμού της ρωμαϊκής επαρχίας Μακεδονίας, όπως προκύπτει από τις επιγραφικές πηγές.

Με βάση το σωζόμενο επιγραφικό υλικό (τιμητικές επιγραφές, πολυάριθμες απελευθερωτικές πράξεις, ελάχιστες ιδιωτικές δικαιοπραξίες, σπάνια τα νομοθετικά κείμενα για το ιδιωτικό δίκαιο -κυρίως χαραγμένα σε μάρμαρο αντίγραφα ή αποσπάσματα νομικών κειμένων, κατά κύριο λόγο δικαιοπραξιών-, κι ακόμη τιμητικές, επιτύμβιες ή αναθηματικές επιγραφές) που αφορά το ιδιωτικό δίκαιο που εφαρμόζουν όλες οι κατηγορίες πληθυσμού, η μελέτη εξετάζει επίσης τη σχέση αλληλεπίδρασης μεταξύ του ισχυρού ρωμαϊκού δικαίου και του ασθενέστερου ελληνικού δικαίου που προΐσχυε στην επαρχία της Μακεδονίας, προσπαθώντας να δώσει απαντήσεις στο κρίσιμο ερώτημα αν και ποιο δίκαιο εφαρμοζόταν στο συγκεκριμένο τόπο το συγκεκριμένο χρόνο μεταξύ των Ελλήνων κατοίκων της περιοχής.

Το συμπέρασμα στο οποίο καταλήγει είναι ότι κατά τους υπό διερεύνηση πέντε αιώνες της ρωμαϊκής κυριαρχίας η κεντρική διοίκηση, που γενικότερα σεβάστηκε τις πολιτισμικές και πολιτικές δομές της κατακτημένης Μακεδονίας, επέδειξε πλήρη ανοχή και για τη συνεχιζόμενη ισχύ και χρήση των παραδοσιακών θεσμών του ιδιωτικού δικαίου από τους κατοίκους της.

Η μελέτη καλύπτει δύο περιόδους: η πρώτη είναι η γνωστή ως δημοκρατική περίοδος του ρωμαϊκού πολιτεύματος, που στη Μακεδονία εκτείνεται από τη ρωμαϊκή κατάκτηση το 168 π.Χ. μέχρι το 27 π.Χ. Η δεύτερη, η περίοδος της ηγεμονίας που εγκαινιάζεται με τον Αύγουστο ερευνάται εδώ μέχρι τον Μέγα Κωνσταντίνο, δηλαδή μέχρι τη δεύτερη δεκαετία του 4ου αι. μ.Χ., διότι μέχρι τότε φτάνουν ως επί το πλείστον οι πηγές. Η πολιτειακή μεταβολή δεν επιδρά στη διαμόρφωση των θεσμών ιδιωτικού δικαίου -που αποτελούν το αντικείμενο της μελέτης-, επομένως δεν υπάρχει λόγος να χαραχτεί διάκριση μεταξύ των δύο περιόδων, κάτι που μεθοδολογικά είναι απαραίτητο για τους θεσμούς δημόσιου δικαίου. Το σημαντικότερο ορόσημο της περιόδου είναι το 212, οπότε όλοι οι κάτοικοι της Μακεδονίας μαζί με τους υπόλοιπους της αυτοκρατορίας αποκτούν την ιδιότητα του ρωμαίου πολίτη.

Διαρθρώνεται σε πέντε κεφάλαια ακολουθώντας τη διαίρεση του σύγχρονου Αστικού Κώδικα, προβαίνοντας σε έναν αναχρονισμό με μια διάκριση προφανώς άγνωστη στους Έλληνες και τους Ρωμαίους, ακολουθώντας όμως μια μέθοδο καθιερωμένη στη σύγχρονη βιβλιογραφία.

Το πρώτο κεφάλαιο αναφέρεται στα πρόσωπα, άσημα και διάσημα, που εμφανίζονται στις επιγραφικές πηγές: Έλληνες και Ρωμαίοι (γηγενείς και ιταλιώτες), ελεύθεροι άνδρες και γυναίκες, δούλοι και απελεύθεροι, υποκείμενα δικαιωμάτων και υποχρεώσεων, αξιωματούχοι και έμποροι, μέλη της τοπικής αριστοκρατίας ή της άρχουσας τάξης, με ονόματα κοινά ελληνικά αλλά αργότερα και εξελληνισμένα ρωμαϊκά, αλλά και νομικά πρόσωπα και ενώσεις προσώπων, κυρίως πολιτικού, θρησκευτικού ή κοινωνικού χαρακτήρα.

Ακολουθεί ένα κεφάλαιο σχετικό με ζητήματα και θεσμούς οικογενειακού δικαίου: η οικογένεια, τα είδη και οι βαθμοί συγγένειας, ο γάμος, η κοινωνική ομοιογένεια και οι μεικτοί γάμοι, ο δεύτερος γάμος, οι περιουσιακές σχέσεις των συζύγων, τα φυσικά τέκνα και οι σχέσεις τους με τους γονείς τους, η ιθαγένεια των τέκνων, η γνησιότητα των τέκνων, οι σχέσεις θετών τέκνων προς τους θετούς γονείς ή συγγενείς τους, η πατρική εξουσία, ζητήματα ονοματοδοσίας των τέκνων, επιτροπεία ανηλίκων, υιοθεσία.

Το τρίτο κεφάλαιο πραγματεύεται ζητήματα κληρονομικού δικαίου - κληρονομική διαδοχή και ορολογία, διαδοχή με διαθήκη, κληροδοσία (προς την πόλη, προς φυσικά πρόσωπα), τρόποι αποδοχής της κληροδοσίας (ανέγερση μνημείου, τέλεση νεκρικών τελετών), υλοποίηση της τελευταίας βούλησης.

Το τέταρτο κεφάλαιο αναφέρεται σε ζητήματα εμπράγματου δικαίου - η κυριότητα, η έγγειος ιδιοκτησία, η κατοχή, η συγκυριότητα, η εμπράγματη ασφάλεια κτλ.

Το πέμπτο κεφάλαιο κάνει λόγο για τους θεσμούς ενοχικού δικαίου - δικαιοπραξίες, ομολογίες, δωρεές, αναφορές, μαρτυρίες, ιδιωτικές δικαιοπραξίες κτλ.

Στο δεύτερο μέρος της εργασίας ενσωματώνεται εκτενές παράρτημα που περιλαμβάνει τα κυριότερα επιγραφικά κείμενα των οποίων έγινε χρήση, ώστε να μη χρειάζεται να ανατρέξει κανείς στις διάσπαρτες επιγραφικές εκδόσεις.