Βιβλιογραφία για τη Μακεδονία Βιβλιογραφία για τη Μακεδονία

Εθνικό Κέντρο Κοινωνικών Ερευνών, Μακεδονία και Βαλκάνια, Ξενοφοβία και ανάπτυξη, Αθήνα, Αλεξάνδρεια, 1998

Παναγιώτης Καφετζής, "Μια θεωρητική προσέγγιση της ξενοφοβίας", 19-47

Εξετάζεται η θέση της Ελλάδας ενώπιον της διεθνούς και βαλκανικής συγκυρίας τη δεκαετία του 1990, μετά την κατάρρευση του υπαρκτού σοσιαλισμού στα Βαλκάνια, την έκρηξη του εθνικισμού και τη συνακόλουθη κοινωνική κρίση στις γειτονικές βαλκανικές χώρες. Στη νέα τους κατάσταση οι χώρες αυτές βρίσκονται σε μια ιστορικά δυσχερή, θεσμικά αντιφατική και κανονιστικά ασταθή διαδικασία διαμόρφωσης νέων κοινωνικών ρυθμίσεων και κοινωνικής αναπαραγωγής. Εξετάζονται επίσης οι έννοιες του έθνους και του κράτους στα Βαλκάνια πριν και μετά την πτώση των καθεστώτων της περιοχής, η συναφής προσπάθεια της πολιτικής ηγεσίας κάθε χώρας για οικονομική και κοινωνική ανασυγκρότηση και σταθεροποίηση, το άγχος για την ευρωπαϊκή προοπτική, η μαζική μετανάστευση πληθυσμών, που αντανακλά σε κάθε χώρα υποδοχής τις συγκρούσεις και τις αντιφάσεις που γεννιούνται στην κάθε χώρα προέλευσης των μεταναστών εξαιτίας της επώδυνης διεθνούς ενσωμάτωσής τους.

Με δεδομένα τη μετακομμουνιστική κρίση στη Βαλκανική, το πρόβλημα της ονομασίας των Σκοπίων και γενικότερα το μακεδονικό ζήτημα και τον αλυτρωτισμό της ΠΓΔΜ, τη μετανάστευση προς τη χώρα μεγάλου όγκου μαζών από τα γειτονικά βαλκανικά κράτη που κατάργησε στην πράξη κάθε μορφή ελέγχου στα σύνορα, για μια εξέταση των σχέσεων της Ελλάδας με τα Βαλκάνια διατυπώνονται οι εξής υποθέσεις:

- Και στο πρόβλημα των συνόρων και στο πρόβλημα της μετανάστευσης ελλοχεύει το αίσθημα ανασφάλειας και αδυναμίας διαφύλαξης του συνόρου της χώρας ως συμβολικού και ως υπαρκτού ζωτικού ορίου της πατρώας γης και του πολιτισμού.

- Στην παρούσα συγκυρία η Ελλάδα καλείται να μεταβάλει άρδην την κληρονομημένη παράδοση και τον "εθνικό" της χαρακτήρα, υιοθετώντας μια πιο ρευστή και ανοιχτή κουλτούρα συμβιβασμού και διευθέτησης των σχέσεων εθνικού - υπερεθνικού.

- Η δυσκολία συναίρεσης του "εμείς με το "οι άλλοι" επηρεάζεται από την οριακή μορφή που προσλαμβάνει το "εθνικό ζήτημα", το Μακεδονικό, στην ευρύτερη περιοχή, ξυπνώντας εντάσεις και αμφισβητήσεις από το σχετικά πρόσφατο παρελθόν, και από την εσωτερική κατάσταση στη χώρα, η οποία χαρακτηρίζεται από κοινωνική και πολιτική δυσαρέσκεια, από κρίση διαχείρισης και κατανομής των πόρων και άλλους συναφείς κοινωνικούς κλυδωνισμούς.

- Η Ελλάδα είναι για τη Βαλκανική ένας χώρος πολιτικής σταθερότητας, με παγιωμένες διεθνείς (και ευρωπαϊκές) σχέσεις, γεγονός που σε συνδυασμό με τη γεωπολιτική της θέση προσδίδουν στη χώρα έναν ευρύτερο ρόλο στο πλαίσιο της στρατηγικής για τη μείωση των εντάσεων και την εξισορρόπηση των καταστάσεων στην περιοχή.

Στέλιος Αλειφαντής, "Ιστορικές και σύγχρονες διαστάσεις του βαλκανικού χώρου", 48-87

Εξετάζει στη διαχρονία του το δίπολο "εσωτερικές διεργασίες ανάπτυξης" των βαλκανικών κρατών και "εξωτερικός ανταγωνισμός" στο πλαίσιο της ιδιαίτερης γεωπολιτικής θέσης της βαλκανικής χερσονήσου, θεωρώντας το δίπολο αυτό ως παράγοντα σημαντικό για την ανάπτυξη των ενδοβαλκανικών αντιθέσεων αλλά και για τη διαπίστωση των κοινών γεωπολιτικών προβλημάτων, η οποία αποτελεί την ιστορική βάση της ροπής προς τη διαβαλκανική συνεργασία. Τα Βαλκάνια αντιμετωπίζονται ως διεθνοπολιτικός χώρος, ως περιφερειακό υποσύστημα, αλλά και ως ενδιάμεση μονάδα ανάλυσης των διεθνών σχέσεων μεταξύ του κράτους και του διεθνούς συστήματος, από την περίοδο διαμόρφωσης των βαλκανικών κρατών, στο τέλος του 18ου αι. και κυρίως μετά τις αρχές του 19ου αι., κατόπιν κατά τον Α' Παγκόσμιο Πόλεμο και το Μεσοπόλεμο, στο Β' Παγκόσμιο και την ψυχροπολεμική περίοδο, μέχρι τις σύγχρονες εξελίξεις στη δεκαετία του 1990. Εξετάζεται το διεθνές πλαίσιο στο οποίο εντάσσονται οι σύγχρονες εξελίξεις στα Βαλκάνια ως περιφερειακό υποσύστημα, η διαμόρφωση της εξωτερικής πολιτικής και οι εσωτερικές πολιτικές εξελίξει στα βαλκανικά κράτη.

Ευάγγελος Πρόντζας, "Συμβιώσεις στις βαλκανικές οικονομίες. Η προσπέλαση στους οικονομικούς μηχανισμούς της Μακεδονίας", σ. 88-128

Ένα είδος "όψεις του υλικού πολιτισμού της Μακεδονίας και των Βαλκανίων" από την περίοδο της αποδιάρθρωσης της οθωμανικής αυτοκρατορίας μέχρι την ανάδειξη των νέων εθνικών κρατών και από το τέλος των Βαλκανικών πολέμων μέχρι σήμερα, για μια σύγχρονη θεώρηση των Βαλκανίων. Εξετάζεται ο ρόλος των αγροτικών πληθυσμών στην οικονομική, κοινωνική και εθνική ζωή και δομή των Βαλκανίων. Τίθενται ζητήματα οικονομικής και εθνικής συμβίωσης στο πλαίσιο της Μακεδονίας από την άνοδο των εθνικισμών στη Βαλκανική και κυρίως μετά τη σαφή χάραξη των συνόρων, οπότε θεωρητικά η συμβίωση μετατράπηκε σε διαβαλκανική εθνική συνεργασία.

Αικατερίνη Μιχαλοπούλου, "Ο σχεδιασμός της εμπειρικής κοινωνικής διερεύνησης: Τρεις μεθοδολογικές προσεγγίσεις", σ. 131-170

Κύρια επιδίωξη είναι να διερευνηθούν και να εκτιμηθούν οι επιδράσεις εκφάνσεων της ξενοφοβίας στη διαδικασία κοινωνικής και οικονομικής ανάπτυξης της Μακεδονίας, στο πλαίσιο των σχέσεων της περιοχής με τις βαλκανικές χώρες. Η επιλογή της συγκεκριμένης γεωγραφικής περιοχής και όχι του συνόλου της ελληνικής επικράτειας ως περιβάλλοντος έρευνας προέκυψε λόγω των ιδιαίτερων χαρακτηριστικών της, που καθιστούν προέχουσα τη σημασία του χώρου αυτού από ιστορική, πολιτική, πολιτισμική, κοινωνική και οικονομική και γεωγραφική άποψη: η ιστορική βαρύτητα της Μακεδονίας στην πορεία της αργόσυρτης εθνικής συγκρότησης της χώρας, η θέση της στο πλέγμα των βαλκανικών εθνικισμών, η ιδιαιτερότητα του μακεδονικού χώρου από άποψη κοινωνικής και πολιτισμικής σύνθεσης, με βαρύνουσα τη σχέση μεταξύ ντόπιων και προσφυγικών πληθυσμών όπως διαμορφώθηκε στις πρώτες δεκαετίες του 20ού αιώνα, η άμεση εγγύτητα στα Βαλκάνια και οι συνέπειες της βαλκανικής κρίσης στην Ελλάδα, δηλαδή το Μακεδονικό και η μεταναστευτική έκρηξη, η σημασία των νομών της Μακεδονίας ως κόμβων στη συντελούμενη διεθνοποίηση του βαλκανικού χώρου μέσω της δημιουργίας διεπικρατειακών επικοινωνιακών και συγκοινωνιακών δικτύων και υπερεθνικών σχημάτων ροής πόρων και κεφαλαίων. Στην έρευνα το ζήτημα της ανάπτυξης της Μακεδονίας συσχετίστηκε με το ζήτημα της ξενοφοβίας. Κεντρικοί άξονες-στόχοι της έρευνας υπήρξαν ο προσδιορισμός του ξένου στις συλλογικές παραστάσεις και αντιλήψεις, η διερεύνηση και αξιολόγηση ζητημάτων που συνδέονται με την εμφάνιση στερεοτύπων και φαινομένων ξενοφοβίας και των επιπτώσεών τους στην αναπτυξιακή διαδικασία της περιοχής, η εκτίμηση του ρόλου και των προοπτικών συνεργασίας με τους λαούς των βαλκανικών και των ανατολικοευρωπαϊκών χωρών, η καταγραφή των αναγκαίων μέτρων και παρεμβάσεων που πρέπει να ληφθούν υπόψη στον περιορισμό των επιδράσεων των φαινομένων αυτών και στη διαμόρφωση ενός ικανοποιητικού πλαισίου σχέσεων μεταξύ των κατοίκων της Μακεδονίας και των βαλκανικών χωρών. Παρατίθενται η μεθοδολογία της έρευνας, οι τεχνικές, τα ερωτηματολόγια, τα δημογραφικά και κοινωνικά χαρακτηριστικά του δείγματος.

Παναγιώτης Καφετζής - Αικατερίνη Μιχαλοπούλου - Ευδοκία Μανώλογλου - Πάρις Τσάρτας, "Εμπειρικές διαστάσεις της ξενοφοβίας", σ. 171-222

Στο ερευνητικό πρόγραμμα, προϊόν του οποίου αποτελεί ο συγκεκριμένος συλλογικός τόμος, η προσέγγιση στο φαινόμενο της ξενοφοβίας μεταξύ του πληθυσμού μίας περιοχής, όπως η Μακεδονία, παρουσιάζει διπλό ενδιαφέρον: αφενός δίνει τη δυνατότητα μιας πρώτης ενδεικτικής διερεύνησης των αποκλίσεων και των συγκλίσεων που υπάρχουν στα δεδομένα των στάσεων σε εθνική και τοπική κλίματα, εφόσον τα δεδομένα αυτά είναι συγκρίσιμα, αφετέρου δημιουργεί μια πρώτη υποδομή εμπειρικών δεδομένων, προκειμένου να διατυπωθούν υποθέσεις για τους τροπισμούς, τους οποίους ενδεχομένως παρουσιάζει το ξενοφοβικό φαινόμενο σε μια συγκεκριμένη περιοχή της χώρας, η οποία όχι μόνο χαρακτηρίζεται από ιστορική και εθνοτική-πολιτισμική ιδιαιτερότητα, αλλά επιπρόσθετα λειτουργεί ως άμεσος χώρος υποδοχής υλικών και συμβολικών συνεπειών της βαλκανικής κρίσης και των μαζικών μεταναστευτικών ρευμάτων της περιοχής μετά την κατάρρευση του διπολισμού. Η παρούσα έρευνα συνεισφέρει και στη γενικότερη προβληματική σχετικά με την ύπαρξη, το βαθμό έντασης και τη δυνατότητα εμπειρικού και εννοιολογικού ορισμού μιας περιεκτικότερης στάσης ξενοφοβίας με ανιχνεύσιμες επιμέρους πτυχές και εντοπίσιμες κοινωνιολογικές ή πολιτικές παραμέτρους. Συζητούνται: η αίσθηση υπερβολικού πλήθους των ξένων, η εθνική και θρησκευτική ταυτότητα του "άλλου", η ανοχή για τον "άλλο" και η συμπάθεια προς συγκεκριμένες χώρες και λαούς, κατασκευάζεται μια κλίμακα ξενοφοβίας βάσει γενικών αρνητικών απόψεων εις βάρος τους, εχθρικών στάσεων εναντίον τους, και κυρίως βάσει των απόψεων περί των δικαιωμάτων που πρέπει να απολαμβάνουν. Συζητούνται επίσης η ετερότητα και η διαφορά από τη συσχέτιση του δείκτη ξενοφοβίας και του δείκτη ανοχής απέναντι στον "άλλο", τον ξένο, τον διαφορετικό.

Πάρις Τσάρτας, "Εμπειρική διερεύνηση της σχέσης "ανάπτυξη - ξενοφοβία", σ. 223-272

Την πολιτισμική, οικονομική και κοινωνική διάσταση της συνέχειας στη Μακεδονία αποδεικνύουν στη μακρά ιστορική πορεία του τόπου το γεγονός ότι υπήρξε σημαντικό παραγωγικό, οικονομικό κέντρο της χώρας επί πολλούς αιώνες, σταθερός πόλος ανάπτυξης για το σύνολο της Βαλκανικής, ένα σταυροδρόμι επικοινωνίας για τους λαούς της Βαλκανικής, ότι η Θεσσαλονίκη υπήρξε μια πόλη ελληνική, ταυτόχρονα όμως βαλκανική, με διεθνή ωστόσο προοπτική και παράδοση. Παρουσιάζεται εδώ η πορεία ανάπτυξης της περιοχής μετά το 1990, είτε στο πλαίσιο της παγκοσμιοποίησης, είτε της διεθνοποίησης, είτε στο πλαίσιο των θεωριών "κέντρου - περιφέρειας". Διερευνάται η σχέση που υπάρχει στις απόψεις των ερωτώμενων για την ανάπτυξη και την ξενοφοβία. Εκτίθενται οι απόψεις των ερωτώμενων για τα προβλήματα, τα ιδανικά και τα δικαιώματά τους, οι απόψεις τους για την επίδραση που έχουν οι αλλαγές στα Βαλκάνια και στην Ανατολική Ευρώπη στην οικονομική ανάπτυξη της Μακεδονίας, οι επαγγελματικές και κοινωνικές σχέσεις τους με άτομα που προέρχονται από τις βαλκανικές και τις ανατολικοευρωπαϊκές χώρες, η οπτική των ερωτώμενων ως εργαζόμενων, αλλά και σε μια υπόθεση εργασίας ως μετανάστες οι απόψεις τους για την παρουσία και τη συμμετοχή των ξένων στην τοπική οικονομική ζωή.

Ευδοκία Μανώλολγου, "Η έρευνα σε πληροφορητές-κλειδιά: Η πρόσληψη της ανάπτυξης", σ. 273-329

Τα αποτελέσματα της έρευνας στους πληροφορητές-κλειδιά, δηλαδή σε αυτούς που κατά τεκμήριο, λόγω ενασχόλησης ή λόγω θέσης, έχουν συνολικότερες και πιο συγκεκριμένες απόψεις. Επεξεργάζεται τις απαντήσεις συνεντεύξεων σε πέντε βασικούς άξονες: η οικονομική συνεργασία των νομών της Μακεδονίας με τις βαλκανικές και ανατολικές χώρες, προτάσεις πολιτικής για την επιτυχία της επιχειρούμενης οικονομικής δραστηριοποίησης με παράλληλη αξιολόγηση της μέχρι τώρα στάσης του κράτους, ανάδειξη της Μακεδονίας ως επιχειρησιακού κέντρου των Βαλκανίων και οι απαραίτητες παρεμβάσεις υποδομής για την ανάπτυξη και την ανταγωνιστικότητα, η διασυνοριακή συνεργασία σε κοινωνικό και οικονομικό επίπεδο, η παρουσία των οικονομικών μεταναστών, νόμιμων και παράνομων, στην οικονομική και κοινωνική ζωή της Μακεδονίας. Καταλήγει στην επισήμανση της αναγκαιότητας για τη χάραξη δημόσιας και ιδιωτικής στρατηγικής, εξαιτίας της αλλαγής του ρόλου που δύναται να διαδραματίσει η Ελλάδα, ώστε να αναδειχθεί η Μακεδονία-Βόρεια Ελλάδα και ιδίως η Θεσσαλονίκη υπολογίσιμος επιχειρηματικός κόμβος, να μεγιστοποιηθεί η ελληνική επιχειρησιακή και βιομηχανική δραστηριότητα στη Βαλκανική και στις υπόλοιπες χώρες της Κεντρικής και της Ανατολικής Ευρώπης, στο επίπεδο της εξωτερικής πολιτικής να αναληφθούν πρωτοβουλίες για την εδραίωση της ειρήνης και της δημοκρατίας στα Βαλκάνια και να αναδειχθεί η Ελλάδα σε περιφερειακό παράγοντα σταθερότητας, υπερασπιστή των ανθρωπίνων δικαιωμάτων και του διεθνούς δικαίου.

Μαρία Γιαννήσογλου, "Η ανθρωπολογική προσέγγιση: Αλμωπία, παρελθόν, παρόν και μέλλον", σ. 330-426

Ως πεδίο ανάλυσης για την ανθρωπολογική προσέγγιση επιλέχθηκε η περιοχή της Αλμωπίας του νομού Πέλλας, περιοχή αγροτική, που στο σύνολό της βρίσκεται σε διαδικασία ανάπτυξης. Διερευνώνται η κοινωνική συγκρότηση των εθνοπολιτισμικών ομάδων που υπάρχουν στην περιοχή, απότοκες του ιστορικού παρελθόντος, και οι διεργασίες που συντελούνται ανάμεσά τους, ώστε να συνυπάρχουν στην τοπική κοινωνία σε εξάρτηση πάντα από το εθνικό κέντρο. Η εργασίας αναπτύσσεται σε δύο μέρη: Το πρώτο, το οδοιπορικό μιας προσέγγισης, παρουσιάζει το πεδίο ανάλυσης, την κοινωνία της Αλμωπίας, τις υποθέσεις ανάγνωσής του, τις αναλυτικές συντεταγμένες της προσέγγισης. Το δεύτερο, ο χώρος και οι άνθρωποι, περιλαμβάνει τέσσερα κεφάλαια, εκ των οποίων το πρώτο πραγματεύεται τον κοινωνικό χώρο, δηλαδή τη σύνθεση των ομάδων και τη διαχείριση της κοινωνικής τους ζωής, το δεύτερο το χώρο παραγωγής, δηλαδή την παραγωγική διαδικασία και τις παραγωγικές σχέσεις των κατοίκων, το τρίτο την ιστορική συγκρότηση των ομάδων, ως εργαλείο ανάγνωσης της λειτουργίας και της δομής της σημερινής κοινωνικής κατάστασης, το τέταρτο, την πολιτική και πολιτισμική κληρονομιά σε σχέση με την πολιτική εξουσία και τον προσδιορισμό των ομάδων.

Τελευταία ενημέρωση: 03/04/2009 10:29