Pettifer, James (ed.), The New Macedonian Question, New York, Palgrave, 1999

Συλλογικός τόμος που διαρθρώνεται σε τέσσερα μέρη. Το πρώτο αφορά τη σύγχρονη εκδοχή του Μακεδονικού ζητήματος, όμως ως εθνικού ζητήματος της ΠΓΔΜ, στο δεύτερο γίνεται λόγος για τις εθνικές μειονότητες που διαβιούν εντός του κράτους της ΠΓΔΜ, στο τρίτο μέρος φιλοξενούνται άρθρα που άπτονται ιστορικών ζητημάτων της περιόδου του Β' Παγκοσμίου Πολέμου. Στο τέταρτο και τελευταίο μέρος φιλοξενούνται άρθρα σχετικά με τις διεθνείς σχέσεις της νεοπαγούς δημοκρατίας. Τα περισσότερα από τα κείμενα του τόμου είχαν δημοσιευτεί παλαιότερα σε διάφορα διεθνή περιοδικά, στη διάρκεια της δεκαετίας του 1990.

Στο πρώτο μέρος:

Η Elisabeth Barker, στο κείμενό της "The origin of the Macedonian dispute", αναζητά τις ρίζες του μακεδονικού ζητήματος και τους τρόπους με τους οποίους εξελίχθηκε η διαμάχη γύρω από αυτό. Ως κείμενο εισαγωγικό, αποτελεί μια σύντομη διπλωματική και πολιτική επισκόπηση του ζητήματος, υπό το πρίσμα της εμφάνισης και της εξέλιξης μιας διαμάχης μεταξύ γειτονικών χωρών (Ελλάδα, Βουλγαρία, Σερβία) στο συγκεκριμένο τόπο μέχρι το τέλος του Α' Παγκοσμίου Πολέμου. Κλείνει με τις ρυθμίσεις που επιβλήθηκαν για το καθεστώς στην περιοχή με τις συμφωνίες που υπογράφηκαν τότε.

Στο δικό του κείμενο "The new Macedonian question", ο επιμελητής του τόμου James Pettifer εξετάζει (με αναγωγές στο παρελθόν) ποια προβλήματα δημιουργούνται για τη διεθνή κοινότητα από την αναβίωση του μακεδονικού ζητήματος μετά την ίδρυση του ανεξάρτητου κράτους της ΠΓΔΜ. Στις αρχές της δεκαετίας του 1990 το περίγραμμα του νέου κράτους παρέμενε ακόμη ασαφές, καθώς ο χάρτης της Βαλκανικής βρισκόταν ακόμη τότε υπό αναδιαμόρφωση, ενώ πολλές πολιτικές και άλλες παράμετροι έμεναν να αποσαφηνιστούν πριν μπορέσει κανείς να προσδιορίσει τις πιθανές λύσεις. Για την πληθυσμιακή σύνθεση του σημερινού κράτους της ΠΓΔΜ παρατηρεί ότι μια κυρίαρχη αστική ελίτ κυβερνά τη χώρα, σε μεγάλες περιοχές της οποίας όμως (όπως λ.χ. στις αλβανικές περιοχές στα δυτικά του κράτους) δεν έχει καμία παρουσία, ενώ υπάρχουν και πληθυσμιακές ομάδες, τις οποίες διεκδικούν γειτονικά κράτη. Καταγράφει τις εδαφικές απαιτήσεις ή τις αντιρρήσεις που μπορεί έχουν τα γειτονικά κράτη (Ελλάδα, Βουλγαρία, Αλβανία και Σερβία) για ένα ανεξάρτητο κράτος με το όνομα Μακεδονία ακριβώς έξω από τα σύνορά τους και θεωρεί πως χωρίς τη στήριξη της διεθνούς κοινότητας η εξωτερική πολιτική πίεση και τα εσωτερικά οικονομικά προβλήματα ίσως ενισχύσουν τις τάσεις διάλυσης και βίας εντός του νέου κράτους. Εναποθέτει στην Ευρωπαϊκή Ένωση την ευθύνη για την επίλυση των προβλημάτων, αν και διαπιστώνει πως η ενιαία και ισχυρή Ε.Ε. είχε αποδειχθεί μέχρι τότε ένας αδύναμος διαιτητής των ανταγωνιζόμενων εθνικισμών.

Ο James Reuter ("Policy and economy in Macedonia") δίνει πολύ επιγραμματικά μια άποψη για το πρόβλημα και την εξέλιξή του από τη συνθήκη του Βερολίνου το 1878 μέχρι την ίδρυση του ανεξάρτητου κράτους της ΠΓΔΜ. Εξετάζει συνοπτικά τις πολιτικές εξελίξεις στην ανεξάρτητη ΠΓΔΜ μετά τη διάλυση της Γιουγκοσλαβίας (κόμματα, πολιτικοί, πολιτειακοί ηγέτες, η διακήρυξη της ανεξαρτησίας, οι πρώτες κυβερνήσεις, τα πολιτικά δικαιώματα των υπηκόων του νέου κράτους), τα πληθυσμιακά δεδομένα (τα δεδομένα των απογραφών, η πολυάριθμη αλβανική μειονότητα, τα πολιτικά και συνταγματικά προβλήματα που προκύπτουν από τα μειονοτικά πολιτιστικά, εκπαιδευτικά, πολιτικά και άλλα δικαιώματα - ζητήματα που απειλούν την εσωτερική σταθερότητα του κράτους), την οικονομική κατάσταση του κράτους και κυρίως τα αποτελέσματα των οικονομικών αποκλεισμών της Ελλάδας από το νότο σε βάρος του νεοσύστατου κράτους και του ΟΗΕ εις βάρος της Σερβίας από το βορρά. Ακόμη αναφέρεται στην ανάγκη για διεθνή οικονομική βοήθεια από το εξωτερικό, στον αγώνα για τη διεθνή αναγνώριση, στις πρωτοβουλίες της Ευρωπαϊκής Ένωσης και στο πόρισμα της Επιτροπής Μπατεντέρ, στις ελληνικές αντιδράσεις και τις ευρωπαϊκές υπαναχωρήσεις, στους ελληνικούς φόβους από την ύπαρξη της Δημοκρατίας των Σκοπίων, στο ζήτημα του ονόματος, των συμβόλων και της σημαίας συνοπτικά, στις ευρωπαϊκές πιέσεις προς την Ελλάδα να μεταβάλει στάση. Επιμένει στους δύο ενδογενείς παράγοντες που απειλούν τη σταθερότητα της χώρας: στο ζήτημα της αλβανικής μειονότητας και της θέσης της εντός των δομών του νέου κράτους και στην οικονομική αδυναμία της ΠΓΔΜ. Επίσης στην ανάγκη και στους λόγους που τα τέσσερα γειτονικά βαλκανικά και άμεσα ενδιαφερόμενα κράτη ("οι τέσσερις λύκοι", χαρακτηρισμός που τόσο συχνά επανέρχεται σε όλα τα μέρη του βιβλίου) πρέπει να υποχρεωθούν να αναθεωρήσουν την πολιτική και τη στάση τους έναντι του νέου κράτους.

Στο κείμενό του "Macedonian identity: An overview of the major claims" ο Kyril Drezov εξετάζει την ταυτότητα του κράτους όπως προέκυψε μετά το 1991: όνομα, σύμβολα, γλώσσα και ιστορία, που είναι από τα πιο αμφιλεγόμενα και περιπλεγμένα ζητήματα στα Βαλκάνια. Εξετάζει κριτικά τις τέσσερις κύριες μεταφράσεις της μακεδονικής ταυτότητας από την Ελλάδα, τη Βουλγαρία, τη Σερβία και την Πρώην Γιουγκοσλαβική Δημοκρατία της Μακεδονίας. Καταλήγει στο συμπέρασμα πως, παρά τις επιμέρους διαφορές, υπάρχει ένα χαρακτηριστικό κοινό σε όλες τις βαλκανικές αποδόσεις της μακεδονικής ταυτότητας: καμία δεν αναγνωρίζει τη σημασία της ιστορικής εξέλιξης στο παρόν ή στο παρελθόν, τα οποία ερμηνεύονται αποκλειστικά με ηθικούς όρους: Εφόσον οι αρχαίοι Μακεδόνες ήταν Έλληνες, κανείς άλλος παρά οι σύγχρονοι Έλληνες δεν έχει το δικαίωμα να χρησιμοποιεί τον όρο μακεδονικός τώρα ή στο μέλλον. Αν οι Σλαβομακεδόνες θεωρούσαν εαυτούς Βούλγαρους στο γύρισμα στον 20ό αιώνα, αυτό προφανώς είναι λανθασμένο. Θα πρέπει να ήταν Σέρβοι ή τουλάχιστον κάτι ενδιάμεσο μεταξύ Σέρβων και Βουλγάρων. Αν οι Σλαβομακεδόνες θεώρησαν έστω κάποτε τους εαυτούς τους Βούλγαρους, πρέπει να είναι επίσης Βούλγαροι σήμερα. Εάν σήμερα θεωρούν τους εαυτούς τους Μακεδόνες, τότε προφανώς ήταν πάντοτε Μακεδόνες και προφανώς θα είναι για πάντα στο μέλλον. Παρ' όλα αυτά, κατά τον συγγραφέα, αν κάτι δείχνει η ιστορία του μακεδονικού ζητήματος είναι πόσο ρευστά και απρόσμενα όλα αυτά, περί της ταυτότητας, μπορεί να είναι.

Με αφορμή το γεγονός ότι το σημαντικότερο πολιτικό κόμμα στην ΠΓΔΜ διάλεξε το όνομα της παλαιάς παράνομης επαναστατικής οργάνωσης ΕΜΕΟ, η οποία όταν ιδρύθηκε το Νοέμβριο του 1893 είχε στόχο πρώτα να πετύχει την αυτονομία από το σουλτάνο πριν φτάσει στην ανεξαρτησία από την οθωμανική κυριαρχία, ο Stefan Troebst στο άρθρο του "IMRO + 100 = FYROM? The politics of Macedonian historiography" εξετάζει αν η ΠΓΔΜ του σήμερα αποτελεί υλοποίηση και ολοκλήρωση της πολιτικής ατζέντας της επαναστατικής οργάνωσης του τέλους του 19ου αιώνα, αν υπάρχει κάποιος δεσμός, κάποια διασύνδεση με το VMRO-DPMNE του 20ού αιώνα. Εξετάζει την κατασκευή της παράδοσης μέσα από τις διάφορες ερμηνείες της ιστορίας, για να καταλήξει πως η ΠΓΔΜ δεν είναι ακριβώς το αποτέλεσμα συστηματικής δουλειάς χρόνων για εθνικό μακεδονικό κίνημα, αλλά παραπροϊόν, συνέπεια και υπόλειμμα της μετατιτοϊκής Γιουγκοσλαβίας. Ούτε η ΕΜΕΟ ούτε οι διάφορες οργανώσεις με το ίδιο όνομα που δρούσαν στη μεσοπολεμική περίοδο επιδίωκαν με συνέπεια το στόχο της δημιουργίας ενός ανεξάρτητου μακεδονικού κράτους και την κατασκευή ενός ομοιογενούς σλαβικού έθνους Μακεδόνων.

Η Nina Dobrkovic, στο άρθρο της "Yugoslavia and Macedonia in the years 1991-96: From brotherhood to neighbourhood", χαρακτηρίζει σημαντικές τις σχέσεις του νέου κράτους με τα γειτονικά του, κυρίως με την Ελλάδα, επειδή αυτή εμπόδιζε την πλήρη τακτοποίηση του διεθνούς καθεστώτος του νέου κράτους αντιδρώντας στην ονομασία, και με την πρώην Γιουγκοσλαβία, επειδή μέχρι πρότινος η ΠΓΔΜ είχε με αυτήν κοινό σύνταγμα και εθνική/κρατική ταυτότητα. Τα χρόνια 1990-96 οι σχέσεις Γιουγκοσλαβίας-Μακεδονίας επηρεάστηκαν από την κρίση και από τον εμφύλιο πόλεμο στην επικράτεια της πρώην Γιουγκοσλαβίας. Εξετάζονται η κατάσταση αμέσως μετά την αιματηρή διάλυση της Γιουγκοσλαβίας και ορισμένοι από τους παράγοντες (οι επιμέρους εθνικισμοί εντός της ομοσπονδιακής Γιουγκοσλαβίας) που οδήγησαν σε αυτήν, οι κινήσεις της πρώην σοσιαλιστικής ομοσπονδιακής δημοκρατίας της Μακεδονίας προς την ανεξαρτησία και τη διεθνή αναγνώριση, η κλιμάκωση των σχέσεων με την πρώην Γιουγκοσλαβία, για την ακρίβεια με Σερβία, οι σχέσεις της Μακεδονίας ως ανεξάρτητου κράτους με τα υπόλοιπα κράτη που προέκυψαν από τη διάλυση της γιουγκοσλαβικής ομοσπονδίας, ιδιαίτερα υπό τη σκιά των εμφυλίων / εθνοτικών συγκρούσεων, ο ρόλος των μέσων ενημέρωσης και του τύπου στη διαμόρφωση και την εξέλιξη των σχέσεων Σερβίας-Μακεδονίας, η συμφωνία του Ντέιτον κ.ά. Νύξεις γίνονται για τις σχέσεις με την Αλβανία, εξαιτίας της αλβανικής μειονότητας που διαβιεί εντός της ΠΓΔΜ.

Το άρθρο που δημοσιεύεται με τον τίτλο "The urealistic dreams of large states" είναι το κείμενο της συνέντευξης του πρώην προέδρου της ΠΓΔΜ Kiro Gligorov στην εφημερίδα "Ekonomiska Politcia" του Βελιγραδίου της 25ης Αυγούστου 1997. Γίνεται λόγος σε αυτό για τις εσωτερικές και διεθνείς πολιτικές και διπλωματικές εξελίξεις, υπό το πρίσμα της παγίωσης της Δημοκρατίας της Μακεδονίας και της επιβίωσής της ως ανεξάρτητου κράτους.

Στο δεύτερο μέρος ανήκουν τα άρθρα των:

Hough Poulton, "Non-Albanian Muslim minorities in Macedonia", Tom Winnifrith, "The Vlachs of the Republic of Macedonia", James Pettifer, "The Albanians in western Macedonia after FYROM independence" και Gjorgi Caca, "Status and rights of nationalities in the Republic of Macedonia". Σε αυτά γίνεται λόγος για τη θέση και τα δικαιώματα των εθνικών μειονοτήτων (ή εθνοτήτων) εντός της ΠΓΔΜ: ο σεβασμός των δικαιωμάτων των μειονοτήτων βάσει των προβλέψεων της Διακήρυξης του Δικαιωμάτων του Ανθρώπου, η συνταγματική και νομική κατοχύρωση των πολιτικών, γλωσσικών, θρησκευτικών, πολιτικών και πολιτιστικών δικαιωμάτων των εθνικών μειονοτήτων, υπό το πρίσμα μάλιστα των διεθνών υποχρεώσεων που έχει αναλάβει η ΠΓΔΜ.

Στο τρίτο μέρος περιλαμβάνονται τα άρθρα των:

Ivanka Nedeva - Naoum Kaytchev, "IMRO groupings in Bulgaria after the Second World War" για την ιστορία των υπολειμμάτων της ΕΜΕΟ μετά το Β' Παγκόσμιο Πόλεμο και την άνοδο του κομμουνιστικού καθεστώτος στη Βουλγαρία το Σεπτέμβριο 1944 μέχρι την ίδρυση και τη δράση του IMRO-UMS (Union of the Macedonian Societies) κατά τη δεκαετία του 1990 (δράση, πρωταγωνιστές, ιδεολογικοί προσανατολισμοί, τυχόν πολιτικές και εθνικές επιδιώξεις των ομάδων που διεκδίκησαν την κληρονομιά της βουλγαρικής ΕΜΕΟ από τη διάλυσή της μέχρι το 1990), και του Reginald Hibbert, "Albania, Macedonia and the British military missions, 1943 and 1944" για τη συνεργασία με το αλβανικό και το γιουγκοσλαβικό κομμουνιστικό κόμμα τη συγκεκριμένη χρονική περίοδο, για τους αντίστοιχους δύο εθνικοαπελευθερωτικούς στρατούς και τη συνεργασία τους με τις βρετανικές δυνάμεις και τους βρετανούς πράκτορες στη Νότια Γιουγκοσλαβία, στη Νότια Αλβανία και στη δυτική Μακεδονία (εννοεί το σημερινό κράτος της ΠΓΔΜ), για τη στήριξη του αντιστασιακού μετώπου κατά των Ιταλών και των Γερμανών, τις περιπλοκές που δημιουργούνταν από τις δύσκολες σχέσεις μεταξύ των Αλβανών και των Σέρβων στο Κόσοβο, στη δυτική Μακεδονία και στο νοτιότατο του Μαυροβουνίου ή με τους Έλληνες στη Νότια Αλβανία / Βόρεια Ήπειρο, ειδικά επειδή οι βρετανοί αξιωματικοί απείχαν από κάθε σχετική μεσολάβηση έχοντας λάβει οδηγίες να απέχουν από κάθε ανάμειξη στην πολιτική. Το αλβανικό ζήτημα στη δυτική Μακεδονία αποδείχθηκε δύσκολο να χειραγωγηθεί από τα δύο κομμουνιστικά κόμματα, της Αλβανίας και της τότε Γιουγκοσλαβίας, και παραμένει ανεπίλυτο, προβληματίζοντας και το σημερινό κράτος.

Στο τέταρτο μέρος:

Dimitar Mircev, "Engineering the foreign policy of a new independent state: the case of Macedonia, 1990-96", 201-225: Παρακολούθηση χρόνο με το χρόνο, συμφωνία τη συμφωνία, επαφή την επαφή, εξέλιξη την εξέλιξη με χρονολογική σειρά της εξωτερικής πολιτικής του νέου κράτους. Η χάραξη της εξωτερικής πολιτικής της ΠΓΔΜ από την ημέρα της δήλωσης της ανεξαρτησίας της και της ειρηνικής απομάκρυνσής της από την τότε ομοσπονδιακή Γιουγκοσλαβία, η αναγνώρισή της από τον ΟΗΕ, η προσπάθεια για τη διεθνή αναγνώριση του νέου κράτους, οι (εξωτερικές πλέον) σχέσεις με την υπόλοιπη Γιουγκοσλαβία, κυρίως με τα νέα κράτη που ειρηνικά ή μέσα από πολεμικές διαδικασίες προέκυψαν από τη διάλυσή της, η έναρξη και η κλιμάκωση των σχέσεων με την Ευρωπαϊκή Ένωση, οι σχέσεις με την Ελλάδα, από τη μη αναγνώριση και την επιβολή εμπάργκο μέχρι την άρση του εμπάργκο και την έναρξη συνομιλιών για τον προσδιορισμό κοινά αποδεκτού ονόματος του νέου κράτους. Οι σχέσεις με τις ΗΠΑ και οι αμερικανικές πρωτοβουλίες για τη σταθερότητα του κράτους, η ευρωπαϊκή διακήρυξη της Λισαβόνας σχετικά με την ΠΓΔΜ και η μη αναγνώρισή της ως "Μακεδονίας", η αποστολή της UNPROFOR ως δύναμης παρατηρητών, η υπογραφή της ενδιάμεσης συμφωνίας το Σεπτέμβριο του 1995 για τη διαρρύθμιση των σχέσεων με την Ελλάδα, η είσοδος της ΠΓΔΜ ως μέλους στον Οργανισμό για την Ασφάλεια και τη Συνεργασία στην Ευρώπη. Οι διεθνείς αναγνωρίσεις της ως ανεξάρτητου κράτους.

Evangelos Kofos, "Greek policy considerations over FYROM independence and recognition", 226-262: Οι αλλαγές στο βαλκανικό σκηνικό και η επίδρασή τους στις ελληνικές πολιτικές επιλογές. Το μέχρι πρότινος εσωτερικό πρόβλημα της ενιαίας ομοσπονδιακής Γιουγκοσλαβίας με την αλβανική μειονότητα, το οποίο με τη διάλυση της Γιουγκοσλαβίας μετατράπηκε σε διεθνές, οι ελληνοαλβανικές σχέσεις κυρίως όσον αφορά την ελληνική μειονότητα στο νότιο τμήμα της Αλβανίας, η παρουσία ισχυρής μουσουλμανικής μειονότητας στα νότια σύνορα της Βουλγαρίας, το οποίο δεχόταν έντονη την πίεση και την καθοδήγηση της Τουρκίας, η δημιουργία του ανεξάρτητου κράτους της Μακεδονίας, τα προβλήματα που ως ένα βαθμό και τρόπο προϋπήρχαν, τα οποία όμως μετά τη διάλυση της Γιουγκοσλαβίας και την πτώση των κομμουνιστικών καθεστώτων παρ' ολίγον να επιφέρουν το χάος στη Βαλκανική. Οι φόβοι της Ελλάδας από αυτές τις μεταβολές, η μακεδονική διαμάχη μετά τη λήξη του Β' Παγκοσμίου Πολέμου, οι ελληνικές ανησυχίες για το μελλοντικό καθεστώς της Γιουγκοσλαβικής Μακεδονίας, ο διπλωματικός πόλεμος για τη διεθνή αναγνώριση της "Δημοκρατίας της Μακεδονίας", η επιρροή του Μακεδονικού στην ελληνική πολιτική ζωή, την περίοδο του Μητσοτάκη 1991-1993, επί Α. Παπανδρέου 1993-1995, η ενδιάμεση συμφωνία της Νέας Υόρκης του Σεπτεμβρίου 1995 και όσα ακολούθησαν. Μια αποτίμηση της ελληνικής στάσης και των χειρισμών που έγιναν στο θέμα από κόμματα, κυβερνήσεις, την ελληνική κοινή γνώμη, την ελληνική διασπορά. οι συνέπειες του ζητήματος και στην ελληνική κοινωνία, και μεταξύ των κομμάτων.

Nina Smirnova, "Macedonia in the context of present-day Russian foreign policy", 263-267: Οι διμερείς σχέσεις ΠΓΔΜ - Ρωσίας κυρίως κατά τον πρώτο χρόνο της ανεξαρτησίας της πρώτης από την ενιαία Ομοσπονδιακή Δημοκρατία της Γιουγκοσλαβίας μετά τη διάλυσή της.

Nina Smirnova - Alla A. Yaskova, "The Balkans and the Mediterranean policy of Russia", 268-284: Τα Βαλκάνια ως περιοχή ενδιαφέροντος της Ρωσίας παραδοσιακά: γεωγραφικές, οικονομικές, ιστορικοπολιτικές και γεωστρατηγικές διαστάσεις αυτού του ενδιαφέροντος. Η ιστορική διαδρομή από τον Α' στο Β' Παγκόσμιο Πόλεμο, με την επικράτηση του κομμουνισμού στις περισσότερες από τις χώρες της περιοχής, μέχρι την πτώση των καθεστώτων αυτών στις αρχές της δεκαετίας του1990. Η θέση και ο ρόλος της Ρωσίας υπό τα νέα δεδομένα, ως μέρος του διεθνούς παράγοντα που διατηρεί άμεσο ενδιαφέρον για τη σταθερότητα και την ειρήνευση στη Βαλκανική και την ευρύτερη περιοχή της Νοτιοανατολικής Μεσογείου.

Sophia Clement, "Former Yugoslav Macedonia, the regional setting and European security: towards Balkan stability?", 285-302: Από την ανακήρυξη της ανεξαρτησίας της η ΠΓΔΜ βίωσε την πόλωση και την πολυδιάσπαση στην εσωτερική πολιτική σκηνή της εξαιτίας πολιτικών, οικονομικών και κοινωνικών μεταβάσεων και της διεθνοτικών σχέσεων μεταξύ Μακεδόνων και Αλβανών. Αν και ορισμένες πολιτικές δυνάμεις υποστηρίζουν την ενσωμάτωση και την αλλαγή από μέσα, επιτρέποντας ωστόσο το διεθνοτικό διάλογο, ο πολιτικός ριζοσπαστισμός ίσως σταδιακά περιορίσει τις δυνατότητες ελιγμών των μετριοπαθών δυνάμενων που βρίσκονται στην εξουσία. Θεωρεί πως η θέση της ΠΓΔΜ στο κέντρο της Βαλκανικής, η αλληλεξάρτηση που υφίσταται μεταξύ των κρατών της περιοχής και κυρίως η ύπαρξη αλβανικών πληθυσμών που κατοικούν σε μια ενιαία ζώνη που ανήκει σε διαφορετικά κράτη και διακόπτεται από διάφορα εθνικά σύνορα είναι παράγοντες που απειλούν τη σταθερότητα και την ασφάλεια. Οι σχέσεις της ΠΓΔΜ με την Ελλάδα, τη Βουλγαρία, την Τουρκία, που δοκιμάστηκαν στη διάρκεια της γιουγκοσλαβικής κρίσης, αλλά σταδιακά μετά το 1995 άρχισαν να ομαλοποιούνται με οποιονδήποτε τρόπο. Οι σχέσεις με τη Σερβία και την Αλβανία, το ζήτημα του Κοσόβου και η εκεί κρίση, ως απειλή για την ΠΓΔΜ. Η τακτοποίηση της κρίσης στην ευρύτερη πρώην Γιουγκοσλαβία αφήνει πιθανότερες αιτίες ανασφάλειας διάφορους παράγοντες στο εσωτερικό, όπως το τεράστιο δημογραφικό κενό μεταξύ του αλβανικού πληθυσμού και του σλαβομακεδονικού, όπως και η οικονομική και πολιτισμική περιθωριοποίηση του αλβανικού στοιχείου. Παρατίθενται και αξιολογούνται εκ των αποτελεσμάτων τους, με βάση και τους σκοπούς που είχαν κατά την έναρξή τους, οι διαμεσολαβητικές προσπάθειες διεθνών και ευρωπαϊκών δομών και οργανισμών, των ΗΠΑ και του ΟΗΕ. Η αποφυγή συγκρούσεων σε μια τόσο ταραγμένη και περίπλοκη περιοχή όπως η νοτιοανατολική Ευρώπη είναι επιτακτική και πρέπει να υιοθετηθεί. η Ε.Ε. μπορεί και πρέπει να σταθεί ως διαμεσολαβητής, καθώς οι πρωτοβουλίες για αποφάσεις και ενέργειες ανήκουν στους πρωταγωνιστές. μπορεί επίσης η Ε.Ε. να ενεργοποιήσει τις δυνατότητες που έχει για "απαλή ασφάλεια", με την ενσωμάτωση των χωρών της περιοχής στους ευρωπαϊκούς θεσμούς ασφάλειας και τις ευρωπαϊκές δομές, πολιτικές και στρατιωτικές, όπως η Ε.Ε., το ΝΑΤΟ, η Δυτικοευρωπαϊκή Ένωση.