V. Nerantzi-Varmazi, «Western Macedonia in the twelfth and thirteenth centuries», σ. 192-198

Το δωδέκατο και το δέκατο τρίτο αιώνα η απομακρυσμένη και ορεινή βυζαντινή επαρχία της δυτικής Μακεδονίας, όπως και άλλες βυζαντινές επαρχίες, βιώνει μια σημαντική αναταραχή. Παρ' όλα αυτά οι κάτοικοι της επαρχίας, εγκαταστημένοι σε μικρά χωριά ή οχυρωμένα κάστρα ασχολούμενοι πρωτίστως στην αγροτική παραγωγή για τα προς το ζην, κατάφεραν να ξεπεράσουν τα προβλήματα, να επιβιώσουν και κάποιες φορές να ευημερήσουν μεταξύ των πολέμων και των πολιτικών μεταβολών της εποχής. Παραδίνονται εδώ στοιχεία για την πολιτική ιστορία της περιοχής, τους επιδρομείς που «υποδέχτηκε» η επαρχία, το ρόλο της στην «εξωτερική» πολιτική των βυζαντινών αυτοκρατόρων (άμυνα, εξωτερικοί πόλεμοι), τις διοικητικές μεταβολές και διαιρέσεις, τα θέματα της περιοχής, τις τοπικές αρχές, εκκλησιαστικές και πολιτικές-διοικητικές, στοιχεία για την οικονομική ζωή της περιοχής και τις ασχολίες των κατοίκων της, το ρόλος και τη συμμετοχή της στην οικονομία της αυτοκρατορίας (φόροι, άλλες εισπράξεις), τα πρότυπα εγκατάστασης και τους οικισμούς, τις οχυρές θέσεις και τις πόλεις/κάστρα, για τη διάκριση του πληθυσμού της επαρχίας σε «πλήθος» και στην ελίτ των «λογάδων», αλλά και σε χωρικούς και γαιοκτήμονες, για μετακινήσεις πληθυσμού από διάφορες αιτίες, όπως η εισβολή των σταυροφόρων της τέταρτης σταυροφορίας ή άλλες ταραχές.