Ευσταθίου, Αθαν. Αγγ., Η γλώσσα των 'περιστασιακών ομιλιών' του Ισίδωρου Γλαβά, Αρχιεπισκόπου Θεσσαλονίκης (1380-1396), μεταπτυχιακή εργασία, τμήμα Φιλολογίας, Φ.Λ.Σ., Α.Π.Θ., Θεσσαλονίκη 1994, 140 σ. + XLI σ. ευρετήριο λέξεων, εκφράσεων και όρων (μερών) του λόγου, όπως συναντώνται στις Ομιλίες και ακολουθούν τη δομή των κεφαλαίων της εργασίας.

Η πραγμάτευση βασικών στοιχείων της γλώσσας του Ισίδωρου Γλαβά, είναι ο στόχος της εργασίας. Ως κείμενα αναφοράς επιλέχθηκαν τέσσερεις εκδεδομένες 'Περιστασιακές Ομιλίες' του Αρχιεπισκόπου Θεσσαλονίκης. Το κείμενο τους είναι αττικίζον και εντάσσεται στο είδος της Εκκλησιαστικής Ρητορείας, γι αυτό και η μελέτη της γλώσσας έγινε σε σχέση με τα κλασικά πρότυπα (Αισχίνης, Δημοσθένης, Ισοκράτης) και πάνω στις απόψεις του Αριστοτέλη (Ρητορική), του Δημητρίου (Περί Ερμηνείας) και άλλων ρητοροδιδασκάλων της κλασικής και μετακλασικής εποχής. ο ερευνητής σαφώς αναγνωρίζει ότι άλλο πράγμα ο δικανικός ή πολιτικός λόγος του 4ου αι. π.Χ. και άλλο ένας εκκλησιαστικός λόγος του 14ου αι. μ.Χ., όμως το είδος, η ρητορεία, παραμένει κοινό, κοινή και η χρήση ρητορικών σχημάτων που δεν διαφοροποιούνται σημαντικά παρά τη χρονική απόσταση σε σχέση με την τυπολογία τους. Το μόνο στο οποίο εντοπίζονται σημαντικές διαφορές είναι τα ποσοστά χρήσης των κοινών κατά τα άλλα ρητορικών σχημάτων : το πομπώδες γλωσσικό όργανο του 14ου αι. μ.Χ. επιβάλει και υπερβολές στη χρήση των ρητορικών σχημάτων. Γεννημένος μάλλον στη Θεσσαλονίκη το 1342, ο Ισίδωρος Γλαβάς εκάρη μοναχός το 1375 και ανήλθε στον αρχιεπισκοπικό θρόνο της Θεσσαλονίκης το 1380, όπου παρέμεινε μέχρι το θάνατό του το 1396, με μικρό διάλειμμα την περίοδο καθαίρεσής του μεταξύ 1384-1386. Ανήκει στις τάξεις των ησυχαστών του Γρηγορίου Παλαμά. Οι ομιλίες του αποκαλύπτουν ότι ήταν εμβριθής γνώστης της θεολογικής αλλά και της κλασικής γραμματείας. Συχνότατα παραθέτει χωρία της Αγ. Γραφής, και των Πατέρων της Εκκλησίας, κυρίως από τους Γρηγόριο Θεολόγο, Μ. Βασίλειο και Ιωάννη Χρυσόστομο, Ιωάννη Δαμασκηνό, Νικόλαο Καβάσιλα αλλά και τους θεολόγους του 14ου αι.. Οι περιστασιακές του ομιλίες θίγουν επίκαιρα θέματα τα οποία ανάγονται στο θεολογικό-ηθικό τους πλαίσιο. Οι τέσσερεις που αποτελούν την αφορμή της μελέτης είναι με χρονολογική σειρά που εκφωνήθηκαν : -της ενθρονίσεώς του περίπου καλοκαίρι 1380, και αφορά την εκκλησιαστική και κοινωνική ενότητα του ποιμνίου που σκληρά είχε δοκιμαστεί από ησυχαστικές έριδες, Ζηλωτές, αντιθέσεις πλούσιων και φτωχών αλλά και το ανησυχητικό φαινόμενο των γάμων με αλλοθρήσκους. -στα τέλη του καλοκαιριού 1380, ομιλία για την ηθική αστάθεια του ανθρώπου συγκριτικά με τη σταθερότητα των άλλων δημιουργημάτων αλλά και πάλι για την εις γάμου κοινωνία χριστιανών με αλλόθρησκους και ασεβείς. -ομιλία το φθινόπωρο 1380, συνδέεται με τις προηγούμενες και αναφέρεται στην αλλοτρίωση του ανθρώπου από το Θεό και το συνάνθρωπο εξαιτίας των παθών, και την κοινωνία με Θεό και συνανθρώπους μέσω της αγάπης. -τέλος ομιλία της πρώτης Κυριακής των Νηστειών της Μ. Τεσσαρακοστής, 28 Φεβρουαρίου 1395, σχετικά με το διάταγμα παιδομαζώματος του αμηρά Βαγιαζίτ Α΄ που κατείχε τη Θεσσαλονίκη την εποχή εκείνη. Τα τρία βασικά κεφάλαια της εργασίας αφορούν : -το λεξιλόγιο των ομιλιών του αρχιεπισκόπου (σύνθετες λέξεις, αφηρημένα ουσιαστικά, χρήση απαρεμφάτων, έναρθρων μετοχών, περίφρασης κ.λπ.) όπου ακολουθεί τα κλασικά πρότυπα και την αττική διάλεκτο, μάλιστα με ξεκάθαρη διάθεση για αυξημένη χρήση, αν και οι λέξεις του καθαυτές προέρχονται από την θεολογική και πατερική γραμματεία, και όχι τους αρχαίους κλασικούς. -τα ρητορικά σχήματα με εκτεταμένη παρουσίαση σχετικών χωρίων των λόγων του, σχήματα λέξεως σε ισορροπία ή ανισορροπία με τις προηγούμενες ή τις επόμενες, σχήματα διανοίας, σχήματα λόγου χαρακτηριστικά της αττικής σύνταξης, σχήματα που αφορούν τη σημασία (μεραφοράς, παρομοίωσης, προσωποίησης, κ.λπ., σχήματα συντακτικής ακολουθίας των όρων (υπερβατό, χιαστό κ.λπ.) -τη δομή της περιόδου των λόγων του, τον τρόπο ανάπτυξης της περιόδου σε διπλά σχήματα (αντίθεση, παράθεση - επεξήγηση, παρομοίωση - σύγκριση και διαίρεση), το μακροπερίοδο του λόγου του, τη σειρά των λέξεων στη φράση. Οι γλωσσικές και ρητορικές προτιμήσεις που αποκαλύπτει η μελέτη των Όμιλιών' του, αποδεικνύουν τη στενή σχέση του γλωσσικού του οργάνου με τη νόρμα του αττικού λόγου. Το ύφος αλλά και τα παρατιθέμενα στις ομιλίες χωρία αποκαλύπτουν ότι γνωρίζει καλά τους αρχαίους έλληνες συγγραφείς και καταλλήλως τους χρησιμοποιεί. Πολύ δε περισσότερο χρησιμοποιεί όμως βιβλικά και πατερικά χωρία, από όπου αντλεί και το λεξιλόγιό του. Το πιθανότερο είναι ωστόσο ότι ένας λόγος τόσο επιμελημένος και αλάνθαστος ελάχιστα θα γινόταν κατανοητός από το μή λόγιο εκκλησίασμά του, που θα αδυνατούσε να παρακολουθήσει τα μακροπερίοδα και πολύπλοκα ρητορικά του σχήματα. Παρόμοιος βαθμός δυσκολίας χαρακτηρίζει και τους λόγους του Γρηγορίου Παλαμά. Μπορεί όμως κανείς να υποθέσει ότι και στις δύο περιπτώσεις, ένα τόσο δύσκολο κείμενο δεν εκφωνήθηκε ακριβώς έτσι ενώπιον του εκκλησιάσματος αλλά μία άλλη προφορική του μορφή άγγιζε με τη δημώδη γλώσσα του την ψυχή του ποιμνίου.