Βαρελάς, Λάμπρος, Η αντιμετώπιση λογοτεχνικών και πνευματικών κινήσεων της ελληνικής επαρχίας (1929-1940). Θέματα ιστορίας και βιβλιογραφίας της νεοελληνικής λογοτεχνίας, διδακτορική διατριβή, τμήμα Φιλολογίας, Φ.Λ.Σ., Α.Π.Θ., Θεσσαλονίκη 1997, 297 σ.

Στόχος της εργασίας δεν είναι η εξαντλητική και αναλυτική εξέταση της λογοτεχνικής παραγωγής της ελληνικής επαρχίας κατά τη δεκαετία 1930. Το ενδιαφέρον επικεντρώνεται στο ενδιαφέρον που δείχνουν την περίοδο αυτή οι λόγιοι της πρωτεύουσας για τη λογοτεχνική δραστηριότητα και παραγωγή της επαρχίας και τη γενική πνευματική της ανύψωση. Με άξονα τη συστηματική αρθρογραφία για την επαρχιακή πνευματική ζωή και τη λογοτεχνική της δράση, στην οποία αρχικά επιδόθηκαν οι αθηναίοι λόγιοι για να λάβουν γρήγορα μέρος και οι επαρχιώτες λόγιοι και λογοτέχνες, εξετάζονται οι παράγοντες που την προκάλεσαν και οι φάσεις που γνώρισε, αλλά και τα αποτελέσματα που δημιούργησε. Η τρίτη δεκαετία του 20ου αι. είναι εκείνη που σε γενικές γραμμές το ελληνικό έθνος συγκεντρώνεται μέσα στα σύνορα του ελληνικού κράτους. Μπορεί επομένως να εκδηλωθεί έντονο το ενδιαφέρον τουυ δημοσιογραφικού κόσμου και εκείνου των γραμμάτων για την ελληνική επαρχία. Ως επαρχία νοείται εδώ όλος ο ελλαδικός χώρος εκτός της πρωτεύουσας, όπως ακριβώς τη νοούσαν οι αθηναίοι λόγιοι της εποχής. Για το λόγο αυτό, γίνονται στην εργασία αναφορές και σε περιοχές του ελληνισμού της περιφέρειας και της κοινοτικής διασποράς της Ανατολής (Κύπρος, Δωδεκάνησα, αλλά και Αλεξάνδρεια και Κωνσταντινούπολη). Το υλικό αρθρώνεται σε τρία κεφάλαια : στο πρώτο παρουσιάζεται η συζήτηση για την τόνωση της επαρχιακής πνευματικής ζωής μέσα σε πλαίσιο ιστορικής θεώρησης, με χρονολογική διάταξη των σχετικών γεγονότων, ξεκινώντας από την περίπτωση του Φώτου Πολίτη στις αρχές της δεκαετίας 1930 ως το τέλος του 1940, με την παρέμβαση στη συζήτηση και άλλων λογίων κριτικών και λογοτεχνών (Π. Χάρης, Γ. Ζώρας, Ν. Παππάς, Γ. Σκαρίμπας). Στο δεύτερο κεφάλαιο απομονώνονται από την παραπάνω συζήτηση, εκείνες οι θέσεις που αφορούν αποκλειστικά τη λογοτεχνική παραγωγή των λογοτεχνών της επαρχίας. Προκαταλήψεις και υποδοχή των κριτικών της πρωτεύουσας, αντιδράσεις των επαρχιωτών λογοτεχνών, αλληλεπιδράσεις μεταξύ τους και η γενικότερη επίδραση από την επιβολή του μεταξικού καθεστώτος. Στο τρίτο κεφάλαιο το ενδιαφέρον προσδιορίζεται στο χώρο των λογοτεχνικών περιοδικών και φιλολογικών σελίδων των εφημερίδων της επαρχίας. Η αθηναϊκή κριτική για τη θεματική και τη γενικότερη πορεία ενός επαρχιωτικού λογοτεχνικού περιοδικού, οι αντιδράσεις στον επαρχιακό χώρο, η προσαρμογή των μεγάλων λογοτεχνικών περιοδικών της Αθήνας στα δεδομένα που έθεσαν τα επαρχιωτικά περιοδικά αλλά και η γενικότερη τόνωση της της επαρχιακής πνευματικής ζωής, προκειμένου να προσελκύσουν το επαρχιακό κοινό. Η εργασία ολοκληρώνεται με τα γενικά συμπεράσματα και τρία εξαιρετικά επίμετρα σχετικά με τη λογοτεχνική παραγωγή της επαρχίας τη δεκαετία 1930. Στο πρώτο δίνονται κατ' έτος αυτοτελή λογοτεχνικά βιβλία, μεταφράσεις και φιλολογικές και κριτικές μελέτες σε επαρχιακές πόλεις, στον ελληνισμό της περιφέρειας και της διασποράς αλλά και εκδόσεις γνωστών επαρχιωτών λογοτεχνών στην Αθήνα. Στο δεύτερο, καταγράφονται κατ' έτος αλλά και αλφαβητικά, τα λογοτεχνικά, ημιλογοτεχνικά περιοδικά που κυκλοφορούσαν στον ελλαδικό χώρο από το 1929-1940. Στο τρίτο επίμετρο, ως ιδιαίτερη κατηγορία περιοδικών εκδόσεων, καταγράφονται τα λευκώματα και ετήσια ημερολόγια του ελλαδικού επαρχιακού χώρου στην ίδια περίοδο. Στο πλαίσιο αυτό, όπως το ορίζει η οπτική της εργασίας, γίνονται σποράδην αναφορές σε όλη την έκτασή της στη λογοτεχνική και εκδοτική δραστηριότητα του μακεδονικού χώρου (Θεσσαλονίκη, Καβάλα, Χαλκιδική, Δράμα, Σέρρες, Κοζάνη, Καστοριά, Φλώρινα, Βέροια κ.λπ., λογοτεχνικές εκδόσεις, μεταφράσεις και κριτικές, περιοδικά, εφημερίδες και ετήσια ημερολόγια).