Παναγιωτοπούλου, Άννα Α., Από τη Θεσσαλονίκη στο Κρούσοβο. Ιδεολογία, οργάνωση, και δράση της Ε.Μ.Ε.Ο. (1893-1903), μεταπτυχιακή εργασία, Τμήμα Ιστορίας και Αρχαιολογίας, Φ.Λ.Σ., Α.Π.Θ., Θεσσαλονίκη 1993, 109 σ.

Η Μακεδονία στα τέλη του περασμένου αιώνα και την αρχή του 20ου, υπήρξε το επίκεντρο του βουλγαρικού αλυτρωτισμού, όπως εκφράστηκε από τους όρους της Συνθήκς της Αγίου Στεφάνου. Είναι ωστόσο το θέμα αυτό ελάχιστα μελετημένο από την ελληνική πλευρά, κυρίως παρέμενε άγνωστη η Εσωτερική Μακεδονοαδριανουπολιτική Επαναστατική Οργάνωση (Ε.Μ.Ε.Ο.), ο βασικότερος και μαχητικότερος φορέας των βουλγαρικών συμφερόντων στη Μακεδονία, δραστήριος, με τον ένα ή άλλο τρόπο, ως και τις παραμονές του δευτέρου παγκοσμίου πολέμου. Ιδιαίτερα σημαντική για την ερμηνεία των γεγονότων του 20ου αι. και κυρίως την εξέλιξη του Μακεδονικού Αγώνα είναι η διερεύνηση της πρώτης δεκαετίας δράσης της Ε.Μ.Ε.Ο., δεκαετίας που οριοθετήθηκε από την ιδρυτική συνάντηση στη Θεσσαλονίκη το 1893 και την πολυσυζητημένη εξέγερση του Ίλιντεν το καλοκαίρι του 1903. Είναι περίοδος σκληρής βουλγαρικής προπαγάνδας, συστηματικής προεργασίας σε ιδεολογικό αλλά και τον τομέα εξοπλισμού και δράσης στην οργάνωση. Αξιοποιώντας ελληνικές, βρετανικές, γαλλικές, αυστροουγγρικές πηγές αλλά πάνω από όλα τα απομνημονεύματα των ιδρυτικών στελεχών της οργάνωσης αλλά και απλών μαχητών, εκδεδομένων στη βουλγαρική, που προσδίδουν στην επιχειρηματολογία της εργασίας μία ακαταμάχητη αυθεντικότητα. Σε πέντε κεφάλαια εξετάζει : τις καταβολές του βουλγαρικού αλυτρωτισμού στο μακεδονικό χώρο όπως εκφράζονταν από τη βουλγαρική Εξαρχία ως το 1878, την πολιτική μεταξύ 1878-1893 όταν πλέον η βουλγαρική ηγεμονία έγινε ο κύριος εκφραστής του βουλγαρικού εθνικισμού και αλυτρωτισμού σχετικά με τη Μακεδονία, τις ιδρυτικές διαδικασίες της Ε.Μ.Ε.Ο., την πορεία της σε σχέση με άλλες παράλληλες οργανώσεις και με τη βουλγαρική εξωτερική πολιτική, την έναρξη της ένοπλης δράσης, τους οικονομικούς της πόρους, τις πρώτες κόντρες με την ελληνική πλευρά.