Κουμπής Δ., Μόσχος, Η ησυχαστική έριδα και η εμπλοκή της στις πολιτικές εξελίξεις στη διάρκεια του δεύτερου εμφυλίου (1341-1347), μεταπτυχιακή εργασία, τμήμα Ιστορίας και Αρχαιολογίας, Φ.Λ.Σ., Α.Π.Θ., Θεσσαλονίκη 199, 150 σ.

Ο δεύτερος εμφύλιος (1341-1347) αποτελεί τη σύγκρουση το Ιω. Καντακουζηνού εναντίον της δυναστείας των Παλαιολόγων και προκάλεσε βαθμιαία εξασθένιση του βυζαντινού κράτους με την επέμβαση ξένων δυνάμεων (Σέρβων και Τούρκων), κοινωνικές συγκρούσεις και διχαστικές θρησκευτικές διαμάχες. Η ησυχαστική έριδα αφορά στη διαφωνία μεταξύ Καλαβρού Βαρλαάμ και του ησυχαστή μοναχού Γρηγόριου Παλαμά γύρω από δογματικά θέματα καταρχήν, για να εξελιχθεί κατόπιν σε διαμάχη ως προς τον ησυχασμό και να πάρει τελικά τις διαστάσεις καθολικής δογματικής αντιπαράθεσης που χώρισε τους θεολογικούς κύκλους σε ησυχαστικούς και αντιησυχαστικούς. Η εμπλοκή πολιτικών προσώπων που χρησιμοποίησαν τις θρησκευτικές διαφορές προς ίδιον όφελος αλλά και οι πολιτικές θέσεις που έλαβαν οι εμπλεκόμενοι στα θεολογικά παρέσυραν και τον πολύ κόσμο σε πολιτικές και θρησκευτικές διαφοροποιήσεις. Η εργασία δεν ασχολείται με τη διδασκαλία των ησυχαστών και κυρίως του Γρ. Παλαμά, ούτε όμως και αφηγείται τα γεγονότα του εμφυλίου. Δίνει μόνο μία σύντομη παρουσίαση του νοήματος της ησυχαστικής ζωής και την πορεία της θρησκευτικής έριδας μαζί με μία γενική παρουσίαση του πολιτικού σκηνικού της εποχής. Παρακολουθεί την επίδραση των πολιτικών γεγονότων στα θρησκευτικά πράγματα και αντιστρόφως. Το πρώτο μέρος εξετάζει την έννοια του ησυχασμού και της ησυχαστικής ζωής με μία αναδρομή στους θεμελιωτές του ησυχασμού. Το δεύτερο μέρος παρακολουθεί την πορεία της ησυχαστικής έριδας από τις πρώτες αντιδικίες μεταξύ Βαρλαάμ και Γρηγορίου Παλαμά ως το 1341 και ακριβώς πρίν την έναρξη της πρώτης συνόδου για το ησυχαστικό. Στο τρίτο μέρος, παρουσιάζονται οι θέσεις και εργασίες της πρώτης συνόδου για το ησυχαστικό ζήτημα (Ιούνιος 1341), η οποία όμως δεν επιφέρει καμμία λύση λόγω των πολιτικών εξελίξεων. Ο πολιτικολογίζων Πατριάρχης Κωνσταντινουπόλεως Ιω. Καλέκας και ο φιλόδοξος Ιω. Καντακουζηνός εμπλέκουν το θεολογικό ζήτημα στο πολιτικό παιχνίδι. Στο τέταρτο μέρος εξετάζονται περιφερειακά ζητήματα της έριδας που όμως επηρεάζουν τις εξελίξεις, όπως η εκλογή νέου πατριάρχη (Ισίδωρος), οι σχέσεις του Παλαμά και η αντιμετώπιση που συνάντησε από τους Ζηλωτές στη Θεσσαλονίκη.