Ταγαράκη, Ιωάννου Α., Το φιλανθρωπικό έργο στην Ελληνική Ορθόδοξη Κοινότητα Θεσσαλονίκης (1840-1928), Θεολογική Σχολή Α.Π.Θ., Θεσσαλονίκη χ.χ., 183 σ.

Ο κύριος όγκος του υλικού προέρχεται από το αρχείο της Ιεράς Μητρόπολης Θεσσαλονίκης, συνδρομή όμως προσέφεραν και εκδεδομένα έργα, ακόμη και οι επιτάφιες επιγραφές του παλαιού νεκροταφείου της Παναγίας Ευαγγελίστριας. Φαινόμενο ίσως μοναδικό μεταξύ των ελληνικών κοινοτήτων της τουρκοκρατίας, όρος απαραίτητος για την τεράστια επιτυχία του φιλανθρωπικού και κοινωνικού, αλλά και του εκπαιδευτικού έργου της κοινότητας, υπήρξε η συνένωση όλων των ελλήνων Ορθοδόξων της Θεσσαλονίκης σε μία Κοινότητα. Τα μέγιστα συνέβαλε και η αρμονική συνεργασία της Κοινότητας με την Μητρόπολη, που υπήρξε το πνευματικό και εθνικό κέντρο της Κοινότητας, σε μία υπόδουλη τουρκοκρατούμενη πόλη, όπου το ελληνικό στοιχείο κάθε άλλο παρά το πολυαριθμότερο ήταν. Εξωτερικοί παράγοντες, όπως οι σαφώς ευνοϊκές οικονομικές-εμπορικές και κοινωνικές συνθήκες συνέβαλαν επίσης. Μέλη ισχυρών εμπορικών οίκων καταρχήν της διασποράς αλλά και της ίδιας της πόλης, ίδρυσαν και στήριξαν τους φιλανθρωπικούς θεσμούς της κοινότητας. Μόνο έτσι έγινε κατορθωτή η ίδρυση και λειτουργία τεσσάρων ιδρυμάτων (1840 το Βρεφοκομείο που αργότερα ονομάστηκε Άγιος Στυλιανος, η ίδρυση του Θεαγένειου Νοσοκομείου στη δεκαετία 1860, 1895 το Παπάφειο Ορφανοτροφεία και 1899 το Χαρίσειο Γηροκομείο). Το 1928 αποτελεί ορόσημο στη διοίκηση των ιδρυμάτων καθώς τότε πραγματοποιήθηκε η ουσιαστική κατάργηση με νόμο των Ορθόδοξων Χριστιανικών Κοινοτήτων. Σε τρία κεφάλαια η εργασία παρουσιάζει το θεσμό της ελληνικής Ορθόδοξης Κοινότητας Θεσσαλονίκης, τα όργανά του, τη θέση της Ιεράς Μητρόπολης Θεσσαλονίκης στην κοινότητα και το φιλανθρωπικό της έργο. Εξετάζει επίσης αναλυτικά τους φιλανθρωπικούς θεσμούς της κοινότητας ανά ίδρυμα : Βρεφοκομείο Άγιος Στυλιανός, Θεαγένειο Νοσοκομείο, Χαρίσειο Γηροκομείο, Παπάφειο Ορφανοτροφείο. Παρουσιάζονται οι προσωπικότητες των ιδρυτών, ο διοικητικός μηχανισμός και ο τρόπος οργάνωσης, οι κανονισμοί των ιδρυμάτων, ο σκοπός ίδρυσης, η ιστορία της δράσης και της προσφοράς τους, τα προβλήματα και οι αντιξοότητες που αντιμετώπισαν. Επιπλέον, εξετάζονται το εργασιακό περιβάλλον και οι σχέσεις μεταξύ των εργαζομένων καθώς και των εργαζομένων και των διοικητικών φορέων, η ανάμιξή τους στο φιλανθρωπικό έργο, η κοινωνική τους προέλευση, οι σχέσεις τους με την εκκλησία. Τέλος, εξετάζονται οι οικονομικοί πόροι των ιδρυμάτων και η συμβολή των ιερών ναών στη λειτουργία των ιδρυμάτων.