Μπέλλος, Ζήσης Αν., Ο εκκλησιαστικός βίος της Δυτικής Μακεδονίας - Βορείου Θεσσαλίας κατά τον κώδικα Ζάβορδας 1534/1692, μεταπτυχιακή εργασία, Θεολογική Σχολή Α.Π.Θ., Κοζάνη 1994, 100 σ. με παράρτημα κειμένων.

Η Ιερά Σταυροπηγιακή Μονή Μεταμορφώσεων του Κυρίου και του Οσίου Νικάνορος, γνωστή και ως Μονή Ζάβορδας Γρεβενών, αποτέλεσε από την περίοδο της ίδρυσής της (1537-45 περίπου) και σε όλη τη διάρκεια της Τουρκοκρατίας στη Μακεδονία, σημαντικό κέντρο με αξιοσημείωτη προσφορά στον εκκλησιαστικό, εκπαιδευτικό, κοινωνικό και εθνικό βίο της ευρύτερης περιφέρειας Δ. Μακεδονίας και Β. Θεσσαλίας. Το κειμηλιοφυλάκειο της μονής διασώζει πλήθος γραπτών πηγών που αφορούν σε διάφορα θέματα και χρονικές περιόδους. Το περιεχόμενο του κώδικα της Ζάβορδας, όπως διατηρείται σήμερα, παρουσιάζει δύο περιόδους γραφής. Η πρώτη περίοδος (1534-1692) αποτελεί ουσιαστικά μία αντιγραφή στα 1692 παλαιότερων κωδίκων, καταστίχων διφτεριών που ξεκίνησαν να γράφονται από τον ίδιο τον κτήτορα της μονής Όσιο Νικάνορα. Η δεύτερη περίοδος γραφής του κώδικα αφορά την περίοδο 1693 ως και τις αρχές 1900. Και οι δύο περίοδοι γραφής ουσιαστικά αποτελούν καταγραφή προσφορών και δωρεών προς τη μονή, περιέχονται έτσι στον κώδικα κατάστιχα-κατάλογοι των οικισμών και χωριών των Επισκοπών (Επαρχιών) και Μητροπόλεων της περιφέρειας Δ. Μακεδονίας (το κυριότερο) και Β. Θεσσαλίας (η οποία απελευθερώθηκε ενωρίτερα και ακολούθησε χωριστά την τύχη του ελληνικού κράτους). Στα πέντε κεφάλαια η εργασία δίνει πληροφοριακά στοιχεία για τη μονή, τον ιδρυτή και κτήτορα Όσιο Νικάνορα, γεωγραφικά και ονοματολογικά στοιχεία, περιγράφει το αξιόλογο περιεχόμενο του Κειμηλιοφυλακείου της μονής. Επιπλέον περιγράφει από άποψη μορφής και περιεχομένου τον συγκεκριμένο κώδικα, και καταγράφει την ιστορία του. Καταθέτει τους πίνακες απο τα κατάστιχα με τις επαρχίες-επισκοπές της περιφέρειας όπως καταγράφονται στον κώδικα, τα χωριά, ενορίες, μονές και μετόχια που συνδέονταν με τη μονή. Χωριστό κεφάλαιο αναφέρεται στο εκκλησιαστικά, παιδαγωγικά και σχολικά ιδρύματα κατά επαρχίες-επισκοπές της Θεσσαλομακεδονίας και το σχετικό έργο της μονής. Τέλος, δίνονται στην εργασία πίνακες πληθυσμού και άλλα δημογραφικά στοιχεία στοιχεία γλώσσας και θρησκευμάτων απο την απογραφή του 1905 για τις περιοχές που καταγράφονται στον κώδικα σε συνδυασμό με παρόμοια στοιχεία που καταγράφει ο κώδικας.